चांगदेव पासष्टी सार्थ CHANGADEV PASASHTI SARTH DHANANJAY MAHATAK MORE धनंजय महाराज मोरे

अभंग ईतर लेख ग्रंथ वारकरी ग्रंथ वारकरी संत वेदांत

सार्थ चांगदेवपासष्टी

 

संत चांगदेव चरित्र

चांगदेव हे महाराष्ट्रातील नाथपंथी कवी आणि संत होते.

चांगदेव हे योगमार्गातील अधिकारी पुरुष होते. योगसामर्थ्याने ते चौदाशे वर्षे जगले अशी मान्यता आहे.. यांच्या गुरूचे नाव वटेश्वर म्हणून यांना चांगावटेश्वर असेही म्हणतात. काहींच्या मते वटेश्वर म्हणजे चांगदेवांच्या अंतरंगात प्रकाशणारे ईश्वराचे रूप). तापी-पयोष्णीच्या तीरावरील चांगदेव या गावाजवळच्या वनात डोळे बंद करून तपश्चर्या करीतच हे योगी झाले होते. त्यांच्या चांगल्या रूपावरून लोक त्यांंना चांगदेव म्हणू लागले.

एकदा त्‍यांच्या कानावर संत ज्ञानेश्वराची कीर्ती पडली तेव्हा त्यांना ज्ञानेश्वरांच्या भेटीची उत्कंठा लागली, भेटण्यापूर्वी पत्र पाठवावे असा विचार करून त्यांनी पत्र लिहिण्यास घेतले पण मायना काय लिहावा या संभ्रमातून त्यांनी कोरेच पत्र पाठविले. योगी असूनही चांगदेवांमध्ये आत्मज्ञानाची आणि गुरुकृपेची कमतरता आहे असे निवृत्तीनाथांच्या लक्षात आले. त्यांनी ज्ञानेश्वरांना पत्राचे उत्तर लिहिण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे ज्ञानेश्वरांनी जे उत्तर लिहिले ते चांगदेव पासष्टी या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यानंतर चांगदेव, निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, मुक्ताबाई व सोपान यांची भेट झाली. पुढे चांगदेवांनी मुक्ताबाईंनागुरू मानले. सन १३०५ (शके १२२७)मध्ये चांगदेवांनी समाधी घेतली. (या तारखेबद्दल अनेक मतभेद आहेत.)

चांगदेवांसंबंधी पुस्तके

  • चांगदेव (चरित्र, लेखकज.र. आजगावकर)

  • योगी चांगदेवाचा तत्त्वसार (लेख – विनायकराव कळमळकर)

  • चांगदेव वटेश्वरकृत तत्त्वसाराची समाप्ति-तिथी (लेख -स.ल. कात्रे)

  • शामजी गोसावी मरुद्गणकृत चांगदेव चरित्र (संपादकवि.ल. भावे

  • यांशिवायरा.चिं. ढेरे, बा.ना. मुंडी, पांडुरंगशर्मा, द.ग. काळे, गो.का. चांदोरकर आदींचे संशोधनलेख

चांगदेवांनी केलेले लेखन

  • ज्ञानदेव गाथेतील ७७ अभंग

  • तत्त्वसार हा ग्रंथ (४०४ ओव्या)

  • मुद्रित स्वरूपात न आलेली काही स्फुट पदे, अभंग आणि ओव्या, वगैरे.

चांगदेव राऊळ

चक्रधरस्वामींच्या काळात होऊन गेलेले (पंचावतारातला चौथा अवतार समजले गेलेले) चांगदेव राऊळ हे वेगळे चांगदेव आहेत.

पुर्णा आणि तापी नदयांचा संगमापासून जवळच चांगदेव नावाचे गांव आहे. हे गांव ज्ञानदेवांच्या काळात वटेश्वर या नावाने ओळखले जायचे. नंतर गावाचे चांगदेव हे नांव तेथे वास्तव्य करणार्या् चांगदेवांमुळे पडले.

सार्थ चांगदेवपासष्टी

स्वस्ति श्रीवटेशु । जो लपोनि जगदाभासु । दावी मग ग्रासु । प्रगटला करी ॥१॥

हे श्री वटेश चांगदेवा ! तुझे कल्याण असो. स्वतः परमात्मा गुप्त राहून या जगताचा आभास दाखवितो. तो प्रकट होतो तेव्हा जगाचा भास नाहीसा करतो. ॥१॥

श्रीवटेश चांगदेवा! तुझे कल्याण होवो! तुझ्या जीवनात आनंद निर्माण होवो.तुला भगवंताच्या सत्य स्वरूपाचा अनुभव येवो. स्वतः परमात्मा गुप्तरूपाने सर्वत्र आहे. तो स्वतः गुप्त राहून जगाचा भास निर्माण करतो.सुक्ष्म रुपाने पाहीले तर सर्वत्र भगवंत आहे व स्थूल रुपाने पाहीले तर जगातील अनेक पदार्थ दिसतात. सुक्ष्म रुपाने आपण पाहू लागलो, की सर्वत्र भगवंताची अनुभूती येईल व जगाचा जो भास दिसतो तो नाहीसा होईल॥१॥

प्रगटे तंव न दिसे । लपे तंव तंव आभासे । प्रगट ना लपला असे । न खोमता जो ॥२॥

परमात्म्याचे स्वरूप जेव्हा दिसत नाही तेव्हा जगताची जाणीव होते. तो जेव्हा प्रकटतो तेव्हा दिसतोच असे नाही. विचारान्ती असे दिसेल की, परमेश्वर दिसतही नाही किंवा गुप्तही होत नाही. हे दोन्ही गुणधर्म त्याला स्पर्श करीत नाहीत.॥२॥

बहु जंव जंव होये । तंव तंव कांहींच न होये । कांहीं न होनि आहे । अवघाचि जो॥3॥

स्वरूपाने परमात्मा विशाल होत असतां भासमान जगत् नाहींसे होत जाते. वास्तविक परमात्म्याने काही जगाचे रूप घेतलेले नसून सगळीकडे तोच पूर्णपणे व्यापलेला आहे. ॥३॥

सोनें सोनेपणा उणें । न येतांचि झालें लेणें । तेंवि न वेंचतां जग होणें । अंगे जया ॥४॥

सुवर्णाचे दागिने घडवितात, परंतु त्यामुळे त्याच्या सोनेपणात मुळीच उणीव निर्माण होत नाही. हे जसे आहे, त्याप्रमाणे स्वतः परमात्मा विविध आकारांनी, रूपांनी नटला तरी त्याच्या मूळ परमात्मा स्वरूपात काहीही कमीपणा येत नाही. ॥४॥

सुवर्णाचे दागिने बनवितात परंतु निरनिराळ्या आकाराच्या दागीन्यामुळे सोनेपणात मुळीच उणीव निर्माण होत नाही. सोन्याचा आकार बदलला , परंतु मुळचे सोने आहे तसेच आहे. त्याप्रमाणे स्वतः परमात्मा विविध प्रकारच्या आकारांनी, रूपांनी आणि रंगानी नटला असला तरी त्याच्या मूळ परमात्मस्वरूपात काहीही कमीपणा येत नाही

कल्लोळ कंचुक । न फेडितां उघडें उदक । तेंवी जगेंसी सम्यक् । स्वरूप जो ॥५॥

पाण्यावर अनेक लाटा उठत असतात. त्यामुळे ते पाणी लाटांच्या आवरणाने झाकलें आहे असे वाटते. तरीही ते पूर्णतया पाणीच असते. हेच परमात्मा आणि जगत् यांच्या बाबतीत आहे. परब्रह्म आणि विश्व यांत काहीही फरक नाही. ॥५॥

पाण्यावर सतत लाटा निर्माण होतात. त्यामुळे पाणी लाटांच्या आवरणाने झाकले आहे असे वाटते.लाटा म्हणजेच पाणी असते. लाटा निर्माण होण्या आधी नंतर व लाट पाण्यात विरल्यानंतर पाणीच राहते.त्या प्रमाणे जगा निर्माण झाले व नाहीसे झाले तरी परमात्मा असतो.

परमाणूंचिया मांदिया । पृथ्वीषणें न वचेचि वायां । तेंवि विश्वस्फूर्ति इयां । झांकवेना जो ॥६॥

पृथ्वीवर अनेक लहान लहान कण (अणु-परमाणु) आहेत. परमाणु हे पृथ्वीच्या रूपाने आहेत म्हणून काही पृथ्वीचा पृथ्वीपणा नाहीसा होत नाही. त्याचप्रमाणे विश्वाच्या अविष्कारामुळे परमात्मा मुळीच झाकला जात नाही. ॥६॥

पृथ्वी म्हणजे अनेक प्रकारचे अणू परमाणू. परमाणू हे पृथ्वी पृथ्वीरुपात आहेत म्हणुन तिचा पृथ्वीपणा नाहिसा होत नाही. त्यामुळे विश्वनिर्मीती मुळे परमात्मा झाकला जात नाही. अनेक प्रकारचे आकार असले तरी तोच परमात्मा आहे निर्गुण निराकार स्वरुप विश्वाच्या विविध नावांनी व आकारानी झालेल्या सगुण साकाररुपाने ने विकारले जात नाही

कळांचेनि पांघुरणे । चंद्रमा हरपों नेणें । का वन्ही दीपपणेम । आन नोहे ॥७॥

कल्पना केली की चंद्रावर त्याच्या सोळा कलांचे आच्छादन घातले आहे, तरीही चंद्राचा निश्चित लोप होत नाही. दिव्याच्या रूपाने अग्नि दिसला तरी तो अग्निच असतो. ॥७॥

चंद्रावर त्याच्या सोऴा कलांचे पांघरूण घातले तरी चंद्र लोपला जात नाही व पौर्णिमेच्या दिवशी तो पुर्णपणे प्रकाशमान होतो. चंद्राच्या सर्व कला पुर्ण प्रकाशमान असल्या तरी कलांमध्ये झाकुन न जाता तो आधिकच प्रकाशित होतो.तसाच अग्नी आपल्या ज्वालांच्या तेजाने वेगळा होत नाही अग्नी व ज्वालांचा प्रकाश एकच, ज्वालांमुळे अग्नीचे स्वरुप बदलत नाही उलट ते आधिक तेजस्वी होते.

म्हणोनि अविद्यानिमित्तें । दृश्य द्रष्टत्व वर्ते । तें मी नेणें आईतें । ऎसेंचि असे ॥८॥

म्हणून म्हणतो चांगदेवा ! तुला अज्ञानामुळे (अविद्येने) ज्ञानरूपी आत्मा हा वेगळेपणानें दृश्य आहे आणि मी द्रष्टावेगळा आहे असे भासतें. परंतु मला मात्र वेगळेपणाची जाणीव नाही.॥८॥

चांगदेवा अज्ञानामुळे, अविद्येमुळे ज्ञान रुपी आत्मा हा वेगळेपणानी दृष्य आहे आणि मी द्रष्टा वेगळा आहे, असे भासमान होते, परंतु मला मात्र वेगळेपणाची जाणिव नाही.

जेविं नाममात्र लुगडें । येर्हगवी सूतचि तें उघडें । कां माती मृद्‌भांडें । जयापरी ॥९॥

वस्त्रापैकीं एखाद्या वस्त्राला लोक लुगडे म्हणतात. तरीहि लुगडे ज्या सुताचे विणलेले असते त्याचे सूतरूप कायमच असते. माती आणि मातीचे भांडे यांच्या बाबतीत असेच सांगता येईल. ॥९॥

त्याप्रमाणे लुगडे हे वस्त्र त्याच्या नावावरुन आणि आकारावरुन दिसत असले तरी ते त्याचे फक्त नाव असते वास्तविक, उभे आडवे केवळ एकच सुत आकारलेले असते. त्याच प्रमाणे आकार पावलेले मडके. मडक्याच्या आतबाहेर मातीच असते. आकारामुळे आपण त्याला मडके म्हणतो.

तेंवी द्रष्टा दृश्य दशे । अतीत दृङ्‌मात्र जें असे । तेंचि द्रष्टादृश्यमिसें । केवळ होय ॥१०॥

(म्हणून म्हणतो) द्रष्टा म्हणजे पाहणारा आणि दृश्य म्हणजे जे पाहावयाचे ते अशा दोन्हीच्याही पलीकडे परमात्मतत्त्व ज्ञानस्वरूप असें आहे. हेच द्रष्टा आणि दृश्य या प्रकारांनी अनुभवाला येते. ॥१०॥

द्रष्टा म्हणजे पाहणारा आणी दृष्य म्हणजे जे पहायचे ते. आशा दोन्ही पलिकडे परमात्म तत्व ज्ञानस्वरुप असे आहे. ते परब्रह्म आपण स्वत: च द्रष्टा-दृष्य जगाच्या रुपाने सगुणसाकार होऊन प्रगट होत असते. तेय द्रष्टा व दृष्य या प्रकाराने अनुभवला येते.

अलंकार येणें नामें । असिजे निखिल हेमें । नाना अवयवसंभ्रमें । अवयविया जेंवी ॥११॥

अलंकाररूपाने जसे केवळ सुवर्णच असतें किंवा अनेक अवयवांच्या रूपाने अवयवीच असतो.॥११॥

सोने अलंकार नाव धारण करुन आपणच व्यक्त होत असते. नाव बदलते, पण ते मुळचे सोनेच असते. आकार बदलामुळे सोन्याचा सोनेपणा नाहिसा होत नाही. अवयवी जे शरिर ते हात,पाय,डोके,तोंड,कान इ. अवयवांचा समुदाय होऊन व्यक्त होत असते.अनेक अवयवानी शरिर प्रगट झाले तरी शरिरपण नष्ट होत नाही.

तेंवी शिवोनि पृथीवरी । भासती पदार्थांचिया परी । प्रकाशे ते एकसरी । संवित्ति हे ॥१२॥

ईश्वरापासून पाषाणापर्यंत नाना प्रकारे पदार्थांची प्रतीती करून देणारे एक ज्ञानच असतें, म्हणजे त्या त्या आकारानें ज्ञानच परिणाम पावलेंले असते. ॥१२॥

निराकार परमात्म शिव स्वरुपा पासुन ते पृथ्वीवरिल पदार्थांची निरनिराळी नावे व त्यांचे निरनिराळे आकार असे नानाविध प्रकार भासत असतात. ह्या सर्वांची प्रगती करुन देणारे एक ज्ञानच असते. म्हणजे त्या त्या पदार्थाच्या आकाराचे ज्ञानच परिणाम पावलेले असते. ते ज्ञानधन अनेक सगुण साकार रुप होऊन प्रगट होत असते.जे एकच एकपणाने असणारे, तेच स्पुर्ती रुप होऊन आपणच दृष्यरुपाने प्रगट होत असते.

नाहीं तें चित्र दाविती । परि असे केवळ भिंती । प्रकाशे ते संवित्ति । जगदाकारें ॥१३॥

भिंतीवर चित्रें दिसली तरी त्या चित्ररूपाने वास्तविक भिंतीचीच प्रतीती असतें, त्याप्रमाणे जगदाकाराने ज्ञानाची म्हणजे परमात्म्याचीच प्रतीती असतें. ॥१३॥

एखाद्या भिंतीवर दिसणारे चित्र निट निरखुन पाहिले आणि त्याला स्पर्श करुन पाहिले तर हाताला भिंतच लागते. भिंतीवरिल चित्रांतही त्याला आधारभूत असलेली भिंतच आतबाहेर ओतप्रोत दिसुन येते. तसेच साकाररुपाने दिसणारे जग ज्ञानधन परब्रह्मच जगताचा आकार होऊन प्रकटत असते.

बांधयाचिया मोडी । बांधा नहोनि गुळाचि गोडी । तयापरि जगपरवडी । संवित्ति जाण ॥१४॥

गुळाची ढेप केल्याने गोडीला ढेपेचा आकार येत नाही; अगर ढेप मोडल्याने गोडी मोडताही येत नाही. त्याप्रमाणे जगात अनंत प्रकारे द्वैतप्रतीती झाली तरी ती परमात्म्याचीच प्रतीती आहे, द्वैत नाहीच. ॥१४॥

गुळाचि गोडी अतिसूक्ष्मरुपाने गुळात असते.मुळ ढेपेच्या आकाराला प्राप्त झाला तरी ती गोडी ढेपेच्या आकाराला येत नाही. अथवा ढेप मोडली तरी गोडी मोडत नाही. ढेपेचा आकार तयार होतो व मोडतो. परंतु गोडी मध्ये काही बदल होत नाही. तशीच संवित्ति जी संवित्त, ज्ञानधन, परब्रह्मस्वरुप जे अतिसूक्ष्मरुप व अतिव्यापक असल्याने जगताच्या स्थुल व दृष्यरुप आकाराचे होत नाही.

घडियेचेंइ आकारें । प्रकाशिजे जेवीं अंबरें । तेंवी विश्वस्फुर्तिं स्फुरें । स्फुर्तिचि हे ॥१५॥

घडीच्या आकारात ज्याप्रमाणे वस्त्र स्पष्ट व्हावें, त्याप्रमाणे परमात्माच विश्वरूपाने स्फुरत असतो. ॥१५॥

वस्त्राने घडीच्या आकाराचे जसे घडीवर होत असावे. तसे विश्वाच्या आकाराचे होऊन आपण अनेक रुपाने प्रगट व्हावे. अशी परब्रह्माच्या ठिकाणची स्पूर्तीच दृढसंकल्प अविकार अशी इच्छाही स्पुरण पावत असते. परब्रह्म हे विश्वरुपाने प्रगट होत असते. भगवंत निर्विकार असुनही सहजस्पूर्तीने प्रगट होत असतो. परमात्माव्यतिरिक्त जगत नावाचा पदार्थ नाही.

न लिंपतां सुखदुःख । येणें आकारें क्षोभोनि नावेक । होय आपणिया सन्मुख । आपणचि जो ॥१६॥

अविद्येच्या निमित्ताने अविद्याकाळी क्षणमात्र दृष्टि किंवा दृश्य आकारात अनुभवाला येणारा परमात्मा त्या आकाराच्या सुखदुःखाने सुखी किंवा दुःखी होत नाही. तो स्वतःच द्रष्टा किंवा दृश्य रूपांत असतो. ॥१६॥

परमात्मा या विश्वातल्या क्षणिक अशा साकाररूपाने स्पूर्तिरुप होऊन प्रकटत असला तरी सुक्ष्म व व्यापक अशा अनंत जीवांच्या सुखदुःखाच्या संस्काराने तो लिप्त होत नाही. त्या सुखदुःखाचा स्पर्श ही त्या नित्य, शुध्द, आनंदस्वरुप भगवंताच्या स्वरुपी होत नाही. तो आपल्या निर्विकारस्वरुपी आपला आपणच एकपणाने नित्य असतो. तो स्वत:च द्रष्टा किंवा दृश्य स्वरुपात असतो.

तया नांव दृश्याचें होणें । संवित्ति दृष्टॄत्वा आणिजे जेणें । बिंबा बिंबत्व जालेपणें । प्रतिबिंबाचेनि ॥१७॥

आरशातील प्रतिबिंबामुळे बघणार्या तोंडाला बिंबत्व भाव येतो, या प्रकाराचे अविद्या ज्ञानरूप परमात्म्यास द्रष्टृत्व भावाला आणते. ॥१७॥

ज्या प्रमाणे पाण्यात किंवा आरशात पडणाऱ्या प्रतिबिंबाच्या उमटण्यामुळे स्वत:चे स्वरुप दिसत असते,
त्यायोगे बिंबास, मूळच्या स्वरुपात बिंबत्व, मूळचे स्वरुपपण येते. अविद्या ज्ञानरुप परमात्म्यास द्रष्टत्व भावाला आणते. आत्मस्वरुपाच्या स्पुरणाने तिने स्वत:लाच सन्मुख होणे याचाच अर्थ तिने दृष्यरुपाने नटणे असा आहे.

तेंवी आपणचि आपुला पोटीं। आपणया दृश्य दावित उठी । दृष्टादृश्यदर्शनत्रिपुटी । मांडें तें हे ॥१८॥

असे असले तरी द्रष्टा, दृश्य इत्यादी भावांचा अनुभव परमात्म्यावर येतो. याचाच अर्थ असा की स्वतः परमात्माच द्रष्टा, दृश्य आणि दर्शन या त्रिपुटींच्या रूपाने व्यवहार करतो.॥१८॥

आत्मतत्वच द्रष्टा, दृष्य आणि दर्शन अशी त्रिपुटी मांडते. स्वत: परमात्माच द्रष्टा, दृष्य, आणि दर्शन या व्यवहारातिल नावे भिन्नत्व दाखवत असल्या तरी त्या सर्व एकाच भगवंताच्या ठिकाणी एकरुप असतात.

सुताचिये गुंजे । आंतबाहेर नाहीं दुजें । तेवी तीनपणेविण जाणिजे । त्रिपुटी हें ॥१९॥

सुताच्या गुंजेमध्ये सुतावाचूने दुसरे काही नाही. त्याप्रमाणे परमात्मस्वरूपावर द्रष्टा, दृश्य, दर्शन अशा त्रिपुटींचा व्यवहार झाला तरी एका परमात्म्याच्या ठिकाणी भिन्न भिन्न भाव उत्पन्न न होता तीनपणावाचून त्रिपुटी असते. ॥१९॥

सूत ज्या प्रमाणे गुंडाळा होउन गुंडी बनते. त्या वेळी त्या गुंडीमध्ये सूता खेरिज दुसरे काही नसते. त्या प्रमाणे परमात्मस्वरुप द्रष्टा, दृष्य आणि दर्शन म्हणजेच परब्रह्म, जगत आणि दोहोतला भेद असे तिन प्रकारचे भासत असते. वास्तविक तत्वरुप विचारानेे पाहिले तर एक ज्ञानरुप आत्मतत्वच असते.

नुसधें मुख जैसें । देखिजतसें दर्पणमिसें । वायांचि देखणें ऐसें । गमों लागे ॥२०॥

केवळ मानेवरचे तोंड आरशाच्या उपाधीने स्वतः आपल्यासच पाहते, त्याप्रमाणे अविद्योपाधींने दृश्यद्रष्टादी भावाची प्रतीती येते असे वाटतें. ॥२०॥

आरशाच्या योगाने आपण मुळचा चेहरा पाहतो. आरशातले आपले दिसणारे मुख खरे नाही, याचा अनुभव येऊ लागतो. आपण स्वताचे ते पाहणारे म्हणजे आपण द्रष्टा आहे ही जाणिवही आपल्याला असते. पाहण्याची क्रिया म्हणजे दर्शन, आपण स्वताच स्वताचे करीत आहोत आशी समजुत असते. त्रिपुटी मिथ्या आहे असा अनुभव येतो.

तैसें न वचतां भेदा । संवित्ति गमे त्रिधा । हेचि जाणे प्रसिद्धा । उपपत्ति इया ॥२१॥

वरील उदाहरणात संवित्ति (परमात्मा) त्याच्या स्वरूपात भेद न होता अविद्योपाधीने द्रष्टा, दृश्य, दर्शन असा भेद झालासा दिसतो. तत्त्वतः तो भेद नसतोच. चांगदेवा, हीच अखंड अभेदाविषयी उपपत्ती समज. ॥२१॥

चांगदेवा ही संवित्ति परमात्मा त्याच्या स्वरुपात भेद न होता अविद्योपाधीने द्रष्टा, दृष्य व दर्शन असा भेद झालेला दिसतो तत्वत: हा भेद नसतोच. हीच अखंड अभेदा विषयी उपपत्ती आसावी. भगवंत निर्विकार आहे. हे तिन प्रकारचे भेदभाव त्याला स्पर्श करु शकत नाहीत. पण त्याच्या ठायी भासमान होतात.

दृश्याचा जो उभारा । तेंचि दृष्टत्व होये संसारा । या दोहींमाजिला अंतरा । दृष्टि पंगु होय ॥२२॥

अविद्येच्या योगाने दृश्याचा होणारा आविर्भाव द्रष्टृत्वाच्या व्यवहाराला हेतु होतो. पारमार्थिक दृष्टीने द्रष्टा आणि दृश्यातील भेद पाहिल्यास विचार पांगळा होतो; म्हणजे नाहीसा होतो. ॥२२॥

दृष्यरुप दिसणारा जो जगाचा देखावा असतो तो द्रष्टत्व, जो द्रष्टेपणा परमात्मा तोच आपण प्रगट होतो. दृश्यरुप साकार जग आणि द्रष्टरुप परब्रम्ह ह्या दोहातला दर्शनरुपा मधला भेद अशी ही तिन्ही रुपे परब्रम्ह आपणच होत असल्यामुळे त्यांच्यातला भेद हा पंगु होतो म्हणजे भेद उरतच नाही.

दृश्य जेधवां नाहीं । तेधवां दृष्टी घेऊनि असे काई ? । आणि दृश्येंविण कांहीं । द्रष्टत्व असे? ॥२३॥

जेव्हा दृश्य नाही असे ठरते तेव्हा त्याला प्रकाशित करणारे ज्ञान कोणाला प्रकाशित करील? दृश्यापासून द्रष्टत्व कोठे दिसते का? तात्पर्य, अध्यात्मज्ञानाच्या उदयकाली द्रष्टा,दृश्य आणि दर्शन ही त्रिपुटी मावळते. ॥२३॥

जेव्हा दृश्य नाहीच असे ठरते तेव्हा त्याला प्रकाशित करणारे ज्ञान कोणाला प्रकाशित करील?दृश्यावाचून द्रष्टत्व कोठे तरी असते का?जोपर्यत आत्मज्ञानाचा अनुभव येत नाही तोपर्यंत द्रष्टा,दृश्य व दर्शन ही त्रिपुटी असते, परंतु आत्मज्ञानाचा उदय झाला की ही त्रिपुटी मावळते.चैतन्याचा अखंड प्रकाश शिल्लक राहतो॥

म्हणोनि दृश्याचे जालेंपणें । दृष्टि द्रष्टत्व होणें । पुढती तें गेलिया जाणें । तैसेचि दोन्ही ॥२४॥

दृश्य तयार झाले म्हणजे दर्शन आणि द्रष्टृत्व हीं असतात. जर विचाराने दृश्यत्वच नष्ट झाले, तर द्रष्टा आणि दृष्टी या दोहोंचाही अभाव होतो. ॥२४॥

दृष्य तयार झाले म्हणजे दर्शन आणि द्रष्टत्व ही असतात. जर सुक्ष्म विचाराने दृश्यत्वच नष्ट झाले तर द्रष्टा आणि दृष्टी या दोघोंचाही अभाव होतो. सर्व प्रकारचे द्वैत संपले जाते, भेद मिटले जातात. एकजिनसी प्रकाश सर्वत्र पसरलेला असतो.

एवं एकचि झालीं ती होती । तिन्ही गेलिया एकचि व्यक्ति । तरी तिन्ही भ्रांति । एकपण साच ॥२५॥

याप्रमाणे अविद्येच्या निमित्ताने एकाच परमात्म्याची द्रष्टादर्शनादि तीन रूपे होतात. विचारजागृतीने त्या तिघांचाही नाश होतो आणि एकच परमात्मा राहतो. ॥२५॥

चांगदेवा एकच परब्रह्म त्रिपुटी रुपाने दृष्यरुप झाले होते. द्रष्टा जो परमात्मा, दृष्य हे जगत आणि द्रष्टा व दृष्य या दोहोमधिल जे भेद दर्शन, ज्ञान मिळुन तीन प्रकारची त्रिपुटी व्यक्त झाली होती. ही त्रिपुटी मावळली असता एकपणाने नित्य निर्विकार व अतिसूक्ष्म प्रेममय असणारे परब्रह्मच सत्य स्वरुप होय.

दर्पणाचिया आधि शेखीं । मुख असतचि असे मुखीं । माजीं दर्पण अवलोकीं । आन कांहीं होये ? ॥२६॥

आरसा आणण्याच्या पूर्वी किंवा आरसा नेल्यावरही मुख जागेवर मुखपणानेच असते. पण त्यावेळी आरशात पाहताना त्याचा काही निराळेपणा होतो काय? ॥२६॥

आरसा आपल्या मुखासमोर धरला की, त्यामध्ये आपले प्रतिबिंब दिसते. आरसा तोंडासमोर धरण्यापूर्वी आणि तोंडापासुन दुर केल्यानंतरही मुख हे मुखाच्या ठिकाणी असावयाचे तसेच असते. तसेच आरशामध्ये ज्यावेळी आपण मुख पहात असतो त्यावेळी तरी ते निराळे असते काय? त्याप्रमाणे उत्पत्तीपूर्वी, उत्पत्तीनंतर आणि प्रलय काळीही परब्रह्म एकरुपच असते.

पुढें देखिजे तेणे बगे । देखतें ऐसें गमों लागे । परी दृष्टीतें वाउगें । झकवित असे ॥२७॥

आरशात आपले मुख आपणच पाहतो. दृष्टीने मूळ मुखाला द्रष्टेपणा आला असे वाटतें पण असे वाटणें म्हणजे ज्ञानाची फसवणूकच होय. ॥२७॥

आरशात आपले मुख आपणच पाहतो. दृष्टीने मुळ मुखाला द्रष्टेपणा आला असे वाटते. पण तसे वाटणे म्हणजे ज्ञानाची फसवणुकच होय. दृष्टी आणि दर्शनवृती ही अशा प्रकारे फसविली जाते. सत्यस्वरुप नसलेल्या गोष्टी खऱ्या मानणे ही ज्ञानाची फसवणूकच होय.

म्हणोनि दृश्याचिये वेळे । दृश्यद्रष्टत्वावेगळें । वस्तुमात्र निहाळे । आपणापाशीं ॥२८॥

म्हणून दृश्याच्या कालांतहि दृश्यत्व, द्रष्टत्व या धर्माहून भिन्न असणारी परमात्म वस्तू आपणच आहोत असा निश्चय कर. ॥२८॥

चांगदेवा आपण दृष्याची उभारणी झाली. असे मानतो आणि ते दृष्य पाहण्याच्या निमित्ताने द्रष्टत्व येते. अशा या दृष्य आणि द्रष्टेपणा या दोहोतही खरोखर आत्मवस्तु स्वरुपाशिवाय अन्य काहीच नसते.खरोखर ज्ञानरुप आत्मवस्तु आपण आपल्यालाच पहात आहे, असे समज.

वाद्यजातेविण ध्वनी । काष्ठजातेविण वन्ही । तैसें विशेष ग्रासूनी । स्वयेंचि असे ॥२९॥

चांगदेवा! वाद्यातून निघणार्याज ध्वनीच्या आधी सामान्य ध्वनी हा असतोच किंवा लाकडात अनुभवायला मिळणार्याा स्पष्ट अग्नीच्या पूर्वी सामान्य अग्नी असतोच. त्याचप्रमाणे दृश्यादि विशेष भाव नष्ट झाले तरी त्यांना आश्रयभूत ब्रह्मवस्तु असतेच. ॥२९॥

वाद्यापासुन उत्पन्न होणाऱ्या ध्वनीच्या पुर्वी सामान्य अग्नी असतोच. किंवा काष्टाच्या ठिकाणी प्रतितीला येणाऱ्या स्पष्ट अग्नीच्या पूर्वी सामान्य अग्नी असतोच. त्या प्रमाणे दृष्यादी विशेष भाव नष्ट झाले असता त्यांना आश्रयभूत ब्रह्मवस्तू असतेच. परब्रम्हस्वरुप जगाच्या दृष्यरुपाने प्रगटलेले साकारपण त्याचा ग्रास करुन ते आपल्यात विलिन करुन मुळचे निर्विकार रुप असे असते.

जें म्हणतां नये कांहीं । जाणो नये कैसेही । असतचि असे पाही । असणें जया ॥३०॥

ज्या वस्तूचे अशी-तशी, एवढी-तेवढी, इत्यादी शव्दाने वर्णन करता येत नाही, ती ज्ञानाचा विषय होत नाही. अशी ती परमात्मवस्तु आहे. ॥३०॥

परब्रह्म डोळ्याला ग्रहण होत नाही. वाणिने ते वर्णन करता येत नाही. योगादी तपांच्या किंवा शास्त्रोक्त यज्ञविधीच्या साह्याने आपल्याने ते ग्रहण करता येत नाही. वाणि, प्राण, मन, इंद्रिये, बुध्दी ही सर्व गुणांची कार्ये आहेत व गुण हे जड आहेत. जीव चेतनरुप आहे. जीव हा नित्यसिध्द परब्रह्मस्वरुप आहे. तो सतचित आनंदरुपाने सदैव सर्वत्र आहे.

आपुलिया बुबुळा । दृष्टि असोनि अखम डोळा । तैसा आत्मज्ञानीं दुबळा । ज्ञानरूप जो ॥३१॥

सर्व दृश्य वस्तु पाहण्याची दृष्टी डोळ्याच्या ठिकाणीं आहे. पण तो स्वतःला बघण्याच्या बाबतीत आंधळाच ठरतो. कारण तो पाहणेंरूपच आहे. त्याच्या ठिकाणी पाहणेपणाचा व्यवहार होत नाही. त्याप्रमाणे परमात्मा ज्ञानरूप आहे म्हणून तो आपल्या ज्ञानाचा विषय होणे शक्य नाही. ॥३१॥

डोळ्याला सर्व वस्तू पाहण्याची दृष्टी आहे, परंतु स्वतःला पाहण्यात तो आंधळा असतो. कारण पाहणे रुपच असलेल्या मुळे त्याच्या ठिकाणी पाहणेपणाचा व्यवहार होत नाही. त्या प्रमाणे परमात्मा हा ज्ञानरुप असल्यामुळे आपण आपल्या ज्ञानाला विषय होत नाही.

जें जाणणेंचि कीं ठाईं । नेणणें कीर नाहीं । परि जाणणें म्हणोनियांही । जाणणें कैंचें ॥३२॥

ज्या ज्ञानरूप परमात्म्याच्या जवळ अज्ञान कालत्रयी नाहीं तो स्वतः ज्ञानरूप असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणी जाणण्याचा व्यवहार कसा होणार? ॥३२॥ परमात्मस्वरुप आपल्या ठिकाणी नित्य जाणीवरुप आहे. तेथे स्वरुपात विसरणे नाही. अज्ञानाला दुर करणारे ज्ञान हे पण सापेक्ष अज्ञानाच्या विरोधी असणारे ज्ञानही नाही, तर ते ज्ञान۔ अज्ञान या दोन्ही विकारांरहित नित्यनिर्विकाररुप आहे.

यालागीं मौनेंचि बोलिजे । कांहीं नहोनि सर्व होईजे । नव्हतां लाहिजे । कांहीच नाहीं ॥३३॥

म्हणून केवळ मौन हेंच ज्याचे बोलणे, काही नसले तरी असणे, काही न होता लाभणे अशी सर्व गुणधर्मशून्य अशी ती परमात्मवस्तु जीव जेव्हा कोणत्याही बाधेने युक्त नसेल तेव्हा प्राप्त होईल. ॥३३॥

परब्रम्ह अज्ञानरूप- ज्ञानरूप या एकमेकांच्या सापेक्ष विरोधी भावांरहित असे जे निर्विकारस्वरूप ते स्वःत जाणणारे आहे. ते निराळेपणे जाणणेरूप होऊ शकत नाही.त्या स्वरूपाचे शब्दांत वर्णन करता येत नाही.मौन हेच त्याचे वर्णन होय. त्या स्वरूपाचे वर्णन यथार्थ पूर्णपणे करता न आल्यामुळे वाणीला मनासह तेथून परतावे लागते. सर्व अनात्म वस्तूंचा परित्याग हीच त्याची प्राप्ती. सर्वधर्मशून्य अशी परमात्म वस्तू सर्व धर्माच्या पलीकडे गेल्याशिवाय प्राप्त होणार नाही॥33॥

नाना बोधाचिये सोयरिके । साचपण जेणें एके । नाना कल्लोळमाळिके । पाणि जेंवि ॥३४॥

किंवा अनंत ज्ञानाचे व्यवहार झाले तरी त्या सर्व व्यवहारसंबंधाला सत्यत्व देणारे जे एक ज्ञान असते; जसे लाटांच्या अनंत मालिकेमध्ये पाणी एकरूपाने असते. ॥३४॥

चांगदेव अनेक प्रकारच्या लहानमोठ्या उसळणाऱ्या लाटांना पाणी हेच आधारभूत असते.लाटांच्या आत बाहेर पाणीच असते. तसेच जगताच्या अनेक प्रकारच्या सात्विक, राजस व तामस व्यवहाराच्या आणी श्रुतीने केलेल्या परब्रह्माच्या सगूण निर्गुण, साकार निराकारस्वरुपी वर्णनाच्या ज्ञानास परब्रह्म हे आधारभूत असते.Top of Form

जें देखिजतेविण । एकलें देखतेंपण । हें असो आपणीया आपण । आपणचि जें ॥३५॥

जे कोणाला दृश्य न होता, स्वरूपाने द्रष्टेपणानें एकटे असते त्या ज्ञानाचे शब्दाने कितीसें वर्णन करावें? तें अद्वितीय आहे, म्हणजे आपले नातेवाईक आपणच. ॥३५॥

परब्रह्मस्वरुप स्वताच्या ठिकाणी आपण स्वता असणारे आहे. आता त्या स्वरुपाचे किती वर्णन करावे?
कितीही वर्णन केले तरी ते अपुरेच आहे. एकले एकच ते व्यापक व अतिसूक्ष्म स्वरुप आहे. तेच सर्वत्र आहे.

जें कोणाचे नव्हतेनि असणें । जें कोणाचे नव्हतां दिसणें । कोणाचें नव्हतां भोगणें । केवळ जो ॥३६॥

परमात्मवस्तु अस्तित्वरूपच असल्यामुळे तिचे अस्तित्व अन्य दुसर्याे कोणाच्या अस्तित्वावर अवलंबून नसते; कोणाला विषय न बनविता स्वतःच प्रकाशमान आहे आणि अन्य दुसर्याह कोणत्याही भोग्य पदार्थावाचून स्वरूपाने आनंदस्वरूप आहे. ॥३६॥

परब्रह्म अस्तित्वस्वरुप असल्यामुळे अन्य दुसऱ्या कोणाच्या अस्तित्वावर अवलंबुन नसते. विश्वाची उत्पत्ती स्थिती व लय होत असतो. परंतु परब्रह्माच्या अस्तित्वावर काही परिणाम होत नसतो. उत्पत्ती, स्थिती व लयला परब्रह्म हे आस्तित्वरुप आहे. कोणाला विषय न होता जे स्वयंमप्रकाशमान आहे.त्याला जाणण्याचा प्रयत्न केला की, आपले परब्रह्मस्वरुप प्रगट होते. अन्य कोणत्याही भोग्य पदार्थावाचुन ते स्वरुपाने आनंदरुप आहे. आनंद कमी जास्त होत नाही. अखंड आनंदरुप आहे.

तया पुत्र तूं वटेश्वराचा । रवा जैसा कापुराचा । चांगया मज तुज आपणयाचा । बोल ऐके ॥३७॥

चांगदेवा! ज्या परमात्म्याला वटेश्वर इत्यादि अनेक नामें आहेत; त्याचाच तू पुत्र आहेस. अरे कापराचा कण हा कापूररूपच असतो ना! तसा तू परमात्मस्वरूप आहेस. आत्म्यात आणि परमात्म्यात ऐक्य असते. तुझ्या माझ्यात तसा ऐक्यभाव कोणत्या रीतींने आहे ते तू आता ऐक! ॥३७॥

चांगदेव या परमात्मस्वरुपाचा तू पुत्र आहेस म्हणजे त्याचाच तु अंश आहेस. जसा सुगंधमय, स्वच्छ,पांढऱ्याशुभ्र कापराच्या वडीचा कण हा कापूररुप असतो, त्याप्रमाणे तू परमात्मस्वरुप आहेस. परमात्मस्वरुपामध्ये व तुझ्या स्वरुपामध्ये जसे ऐक्य आहे तसे माझ्या आत्मस्वरुपामध्ये व तुझ्या आत्मस्वरुपामध्ये ऐक्य आहे. सर्व विश्व अद्वैत आहे.

ज्ञानदेव म्हणे । तुज माझा बोल ऐकणें । ते तळहाता तळीं मिठी देणें । जयापरि । ३८॥

तू परमात्मस्वरूप आहेस, मी ही तसाच परमात्मस्वरूप आहे. म्हणूनच तुझ्यात आणि माझ्यात अभेद आहे. (म्हणूनच म्हणतो) माझा उपदेश तू ऐकायचा म्हणजे तुझा स्वतःचाच उपदेश ऐकण्यासारखें नाही का? अरे (एखाद्याच्या) उजव्या हाताने त्याच्याच डाव्या हाताला मिठी घालावी तसे हे आहे. ॥३८॥

तु परमात्मरुप आहेस तसा मी ही आहे. तुझ्या माझ्या मध्ये भेद नाही. असे अभेद असताना तु माझा उपदेश ऐकणे म्हणजे आपलाच उपदेश आपणच ऐकण्यासारखे आहे. असे या हाताच्या तळव्याने त्या हाताच्या तळव्यास भट द्यावी, त्यासारखे आहे. आपण सारेजण एकाच भगवंताचे अवयव आहोत.

बोलेंचि बोल ऐकिजे । स्वादेंचि स्वाद चाखिजे । कां उजिवडे देखिजे । उजिडा जेंवि ॥३९॥

शब्दाने स्वतःचा शब्द ऐकावा, गोडीने स्वतःची गोडी चाखावी, उजेडाने आपल्या स्वतःचा उजेड बघावा तसे हे आहे. ॥३९॥

शब्दानेच आपला शब्द ऐकावा, रूचीनेच आपली चव घ्यावी, किंवा उजेडाने आपला प्रकाश पहावा, हे त्याप्रमाणे तसेच चांगदेवा तु माझे हे आत्मस्वरुपाचे वर्णन ऐकणे होय. मी तुला उपदेश करित असल्यामुळे तो मला ही करतो. कारण तु आणि मी ह्यात काहीच फरक नाही.

सोनिया वरकल सोनें जैसा । कां मुख मुखा हो आरिसा । मज तुज संवाद तैसा । चक्रपाणि ॥४०॥

अथवा सोन्याची कसोटी असावी; मुख हेच आरसा म्हणून पाहण्यासाठी उपयोगी आणावे, तसे चांगदेवा! तुझ्या आणि माझ्या संवादाचे आहे. ॥४०॥

सोन्याचा स्वता सोन्यानेच कसवटी होऊन कस पाहवा, त्यानेच स्वताला तपासावे. मुख पाहण्यासाठी मुखच आरसा व्हावे त्याप्रमाणे हे चक्रपाणी, तुझा आणि माझा एकरुपाचा संवाद आहे. तुझे उपाधी रहित, निर्विकार,नित्यसिध्द आत्मस्वरुप जसे आहे. तसेच माझेही आत्मस्वरुप असल्याने आपण आपलेच स्वताशी बोलणे व आपणच आपले शब्द ऐकण्यासारखे आहे. तसा हा आपल्यातला संवाद आहे.

गोडिये आपुली गोडी । घेतां काय न माये तोंडी । आम्हां परस्परें आवडी । तो पाडु असे ॥४१॥

गोडीने स्वतःचा गोडवा स्वतः अनुभवायचा म्हटले तर ते शक्य आहे का? अगदी नेमका हाच प्रकार तुझ्या आणि माझ्या आनंदाबद्द्ल आहे. ॥४१॥

साखर आपला अंगचाच स्वाभाविक गोडपणा घेत असता तो काय तिच्या तोंडात मावणार नाही काय? म्हणजे गोडी आणि तिचे गोडपण ही दोन्ही एकच, दोन पदार्थ नाहित; तोच प्रकार तुझ्यामाझ्यामधिल आनंदाचा आहे. तुझे माझ्यावरचे प्रेम किंवा माझे तुझ्यावरचे प्रेम, आपले एकमेकामधले आनंदघन परमात्मस्वरुप हे एकच आहे.

सखया तुझेनि उद्देशें । भेटावया जीव उल्हासे । कीं सिद्धभेटी विसकुसे । ऐशिया बिहे ॥४२॥

चांगदेवा! मोठ्या उल्हासाने तुझी भेट घ्यायला माझा जीव उत्सुक झाला आहे हे तर खरेच, पण आत्मतत्त्वाच्या दृष्टीनें स्वतःसिद्ध ही भेट उपाधिदृष्टीनें बिघडून जाईल कीं काय या भीतीनें मी शंकाकुल झालो आहे. ॥४२॥

हे सखया चांगदेवा तुझ्या भेटीच्या इच्छेने जीव उल्हासतो, परंतु मनात असा विकार निर्माण होतो की, चांगदेव आणि आपण भिन्न कुठे आहोत? एकच आहोत दोघांच्या ठायी एकच आत्मतत्व असल्यामुळे स्वता सिध्द भेट आहेच की प्रत्यक्ष भेटीने द्वैत निर्माण होऊन आपल्या नित्य ऐक्याच्या आनंदात बिघाड निर्माण होईल काय, असे भय वाटते.

भेवों पाहे तुझें दर्शन । तंव रूपा येनों पाहे मन । तेथें दर्शना होय अवजतन । ऐसें गमों लागे ॥४३॥

कारण तुझें दर्शन घ्यावें अशी इच्छा करताच माझें मन आत्माकार व्हायला वेळ लागत नाही आणि मग त्या स्थितीत दर्शनाची कृतीच होणे नाही असे वाटतें. ॥४३॥

चांगदेवा तुझे दर्शन म्हणजे भेट घ्यावी असे मनात येते. तुझ्या भेटीचे चिंतन करु लागलो की, मन नाहीसे होऊन स्वरुपाची प्राप्ती होऊ लागते. तु आणि मी स्वरुपाच्या अवस्थेत एकरुपच आहे. या एकत्वाच्या जाणिवेने तुझी भेट होणार नाही, असे वाटु लागते. हा दर्शनव्यवहार होणार नाही, असे वाटु लागते.

कांहीं करी बोले कल्पी । कां न करी न बोले न कल्पी । ये दोन्ही तुझ्या स्वरूपीं । न घेति उमसू ॥४४॥

चांगदेवा ! तू एखादी चांगली कृति केलीस, बोललास, कल्पना केलीस किंवा असे काही नाही केलेस तरी हे काही तुझ्या मूळ आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीं उत्पन्न होतच नाहीत. ॥४४॥

तु शरिराने काही हालचाल केलीस, वाणीने काही उच्चार केलास, मनाने काही कल्पना केल्यास किंवा काही केले नाहीस, एकही शब्द बोलला नाहीस, काही कल्पना केल्या नाहीस या दोन्ही गोष्टी एक कर्म करण्याची स्थिती आणि दुसरी कर्म न करण्याची स्थिती, या दोन्ही स्थिती तुझ्या आत्मस्वरुपी घडतच नाहीत.आत्मवस्तू ही स्वताच स्वताच्या ठिकाणी एकपणाने नित्य निजज्ञानरुपच आहे. आत्मस्वरुपी ते वृत्तीज्ञानाने जाणे व ते मी जाणणारा असे द्वैत उरत नाही.

चांगया ! तुझेनि नांवे । करणें न करणें न व्हावें । हें काय म्हणों परि न धरवे । मीपण हें ॥४५॥

करणें किंवा न करणें हा व्यवहार चांगदेवा! स्वरूपाच्या ठायी होत नाही. आत्मत्वाचा उपदेश तुला करताना माझ्या आत्म्याजवळ असलेला उपाधीचा मीपणासुद्धा नाहीसा होत आहे. ॥४५॥

चांगदेवा स्वरुपाच्या ठिकाणी करणे वा न करणे हा व्यवहारच होत नाही. तुला तुझ्या आत्मस्वरुपाचा उपदेश करित असता माझ्या शुध्द आत्मस्वरुपाच्या ठिकाणी शरिरसापेक्ष असणारे मीपण ते ही माझ्याने धरवत नाही. तु चांगदेव व मी ज्ञानदेव ही वरच्या शरिराला नावे आहेत. आत्मस्वरुपाच्या ठिकाणी कसलेही द्वैत नाही.

लवण पाणियाचा थावो । माजि रिघोनि गेलें पाहो । तंव तेंचि नाहीं मा काय घेवो । माप जळा ॥४६॥

चांगदेवा! पाण्याची खोली समजून घेण्यासाठी मिठाच्या पाण्याने बुडी मारली तर तेथे मीठ काही मिठाच्या रूपात शिल्लक राहत नाही. मग त्या पाण्याची खोली मोजायची रे कोणी ? ॥४६॥

तैसें तुज आत्मयातें पाही । देखो गेलिया मीचि नाहीं । तेथें तूं कैचा काई । कल्पावया जोगा ॥४७॥

तुझ्या यथार्थ आत्मस्वरूपाचा विचार करू लागलो की माझा औपाधिक मीपणा नाहीसा होतो; मग मीपणाच्या कल्पनेने येणार्या तूपणाची कल्पनातरी करता येण्याजोगी आहे काय? ॥४७॥

जो जागोनि नीद देखे । तो देखणेपणा जेंवि मुके । तेंवि तूंतें देखोनि मी थाके । कांहीं नहोनि ॥४८॥

एखादा माणूस झोप येताना ती कशी येते, निद्रा हा कसला पदार्थ आहे हे जाणून घेण्याची इच्छा करतो; पण निद्रा कोणत्याही पदार्थाच्या रूपाने त्याच्यापुढे आली नाही म्हणजे तो माणूस निद्रा जाणून घेण्याच्या भूमिकेसही मुकतो. त्याप्रमाणे ज्ञानाचा विषय नसलेल्या स्वरूपाचा मीही प्रमुख द्रष्टाच होऊन जातो. ॥४८॥

कोणी जर झोपेतून जागा झाला आणि झोप पाहण्याचा प्रयत्न करु लागला तर झोप दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाला अविषय असणाऱ्या तुझ्या स्वरुपाचा मीही मुख्य द्रष्टारुप होऊन जातो. तुझ्या व माझ्यात आत्मतत्व एकच असल्यामुळे द्रष्टा व दृष्य असा व्यवहारच घडत नाही. तु आणि मी असे दोन नसुन एकरुपच आहोत.

अंधाराचे ठाईं । सूर्यप्रकाश तंव नाहीं । परी मी आहें हें कांहीं । नवचेचि जेंवि ॥४९॥

दाट अंधारात बसले की तेथे सूर्याचा प्रकाश मिळायचा दूर राहतोच पण स्वतःचेही भान नाहीसें होते. ॥४९॥

रात्रीच्या काळोख्या जागेत आपण बसलो असताना तिथे सूर्यप्रकाश किंवा अन्य कोणताही प्रकाश नसल्यामुळे आपल्या डोळ्यानाही आपण बसलेले दिसणार नाही. तरी पण मी बसलो आहे हे विसरले जात नाही.

तेंवि तूंतें मी गिवसी । तेथें तूंपण मीपणेंसी । उखते पडे ग्रासीं । भेटीचि उरे ॥५०॥

त्याप्रमाणे तुझ्या स्वरूपाचा विचार करताना माझा मीपणा आणि तुझा तूपणा दोन्ही नाहीसे होऊन फक्त एक आत्मतत्त्व काय ते शिल्लक उरतें. ॥५०॥

त्याप्रमाणे तुझ्या आत्मस्वरुपाचा विचार करु लागलो तर तुझ्या ठिकाणचा तूपणा माझ्या ठिकाणचा मीपणा पुर्ण नाहिसा होऊन तु व मी या भेदाने रहित असे जो आपले शुध्द कार्य आत्मस्वरुप त्याचे ऐक्य मात्र शिल्लक राहते. सर्व प्रकारचे द्वैत जाऊन अद्वैत शिल्लक राहते. अखंड आनंद शिल्लक राहतो.

डोळ्याचे भूमिके । डोळा चित्र होय कौतुकें । आणि तेणेंचि तो देखे । न डंडळितां ॥५१॥

बोटाने डोळा दाबला की त्याच्या जोरावर आपल्याला चित्रविचित्र पदार्थं दृष्टीसमोर भासू लागतात, पण हे दाखविणारा डोळा मात्र अनेकरूप होत नाही. आणि अनेकत्वाचा प्रकाश दाखविल्याखेरीज मात्र तो राहत नाही. ॥५१॥

डोळ्याच्या खालच्या पापण्याच्या भागास बोटाने आपण दाबले असता तो प्रकाशमय चक्रांचा विचित्र प्रकारचा झालेला दिसतो. तथापी डोळा अनेक प्रकारचा असा विकारात्मक न होता तो त्या विचित्रपणास दाखविणारा मात्र होत असतो. डोळा अनेक प्रकारचा न होता अनेकपण पहात असतो.

तैसी उपजतां गोष्टी । न फुटतां दृष्टि । मी तूंवीण भेटी । माझी तुझी ॥५२॥

त्याप्रमाणें आत्मैक्यामध्ये अभेदपणा प्राप्त होऊन तुझा माझा अभेद मात्र मी-तू पणावाचून सिद्धच आहे. ॥५२॥

त्या प्रमाणे तुझ्या माझ्या मधील संवाद आहे. संवाद जरी झाला तरी त्यामुळे दृष्टीमध्ये फुट पडत नाही. एकत्व दृष्टीला कसलीही बाधा येत नाही. कारण तुझ्या माझ्या मधील भेट ही मी तुपणावाचुन अभेद अशा आत्मऐक्य भावाने घडत आहे. दोघांच्या ठायीचा अहंभाव म्हणजे मी तुपणा नाहीसा होऊन परस्परपूर्ण ऐक्य प्रेमाची ही भेट होत नाही.

आतां मी तूं या उपाधी । ग्रासूनि भेटी नुसधी । ते भोगिली अनुवादीं । घोळघोळू ॥५३॥

मी आणि तू या उपाधीस बाजूला करून आत्म्याच्या एकत्वाने मी जशी भेट घेतली (उपभोगली) आणि तिचा ऊहापोह केला, इतका वेळ ज्या स्थितीचा अनुवाद केला तशाच रीतीने तू ही स्वतःसिद्ध भेटीचा अनुभव घ्यावास. ॥५३॥

चांगदेवा मी म्हणून जो देहाभाव व त्याच्या अंतर्गत असणारी इंद्रिये, प्राण, मन व बुध्दी जिच्यात मीपणाने अहंवृतीने स्फुरणारा हा जीवभाव व तूरुपाने दिसणारे हे सर्व दृष्य जगतया मी तू द्वैतभावास पूर्णपणे ग्रासुन नाहीसे करुन असणारी ती जी शुध्द स्वरुपस्थिती ती मी एकपणाने अनुभवली. तिची योग्य प्रकारे मांडणी करुन तुला स्पष्टपणे सांगितली. तिच्या सहाय्याने तूही आपल्या शुध्द स्वरुपस्थितीचा अनुभव घे.

रूपतियाचेनि मिसें । रूचितें जेविजे जैसें । कां दर्पणव्याजें दिसे । देखतें जेंवि ॥५४॥

अन्न सेवन करणार्यादला पदार्थाचा स्वाद आवडला तर त्यातील रस जेवणार्याशच्या रुचीला जेववू लागतो म्हणजे रुचीचा उपयोत रुची हीच घेते किंवा पाहणाराच आरशाच्या मिषाने स्वतःस बघतो. ॥५४॥

जेवणाऱ्याला पदार्थाचा स्वाद पसंद पडला तर त्यातील रस जेवणाऱ्याच्या रुचीला जेववू लागतो. याचा अर्थ रुचीच रुचीचा उपभोग घेतो किंवा आरशाच्या मिषाने पाहणाराच आपल्यास पाहतो.

तैसी अप्रमेयें प्रमेयें भरलीं । मौनाचीं अक्षरें भली । रचोनि गोष्टी केली । मेळियेचि ॥५५॥

अप्रमेय परमात्मा विशद करणारा आणि प्रमेयांचे साधन असा जो शब्द त्याला गिळून टाकणारी अक्षरे गुंफ़ून तुझ्या माझ्यातील ऐक्याचा हा संवाद लिहिला आहे. ॥५५॥

सत्वगुणसंपन्न ज्ञानाच्या योगाने, बुध्दीगम्य ज्ञानाने जाणता न येणारे परमात्मस्वरुप, त्याच्या स्वयंसिद्ध ज्ञानाने ओतप्रोत भरलेली अवर्णनीय अशी परिपुर्ण काव्यरचना करुन तुझ्या माझ्यातले आत्मस्वरुपाचे ऐक्य सिध्द करणारा हा संवाद पत्र रुपाने लिहिलेला आहे. हा तुझ्या माझ्यातील एकत्वाचा संवाद आहे.

इयेचें करुनि व्याज । तूं आपणयातें बुझ । दीप दीपपणें पाहे निज । आपुलें जैसें ॥५६॥

स्वतःच्या प्रकाशाने दिवा आपले स्वरूप उघड करतो, त्याप्रमाणे मी तुझ्या माझ्यातील एकत्वाची स्थिती लिहिली आहे. तिच्या साहाय्याने तू आपले यथार्थ आत्मस्वरूप जाणून घ्यावेस म्हणजे ‘मी ब्रह्मस्वरूप आहे’ अशा बोधात तू रहा. ॥५६॥

ज्या प्रमाणे दिवा आपले स्वताचे प्रकाशस्वरुप प्रकाशमय असेच अनुभवत असतो त्याप्रमाणे तुझे व माझे आत्मस्वरुप एकच अशी आपल्या एकपणाची ही काव्यरचनेतील तत्व जाणुन मी ब्रह्मरुप आहे. याची सतत जाणिव ठेव. ही खरी जागृत अवस्था आहे व हीच सर्वश्रेष्ट सिध्दी आहे.

तैसी केलिया गोठी । तया उघडिजे दृष्टी । आपणिया आपण भेटी । आपणामाजी ॥५७॥

तुझा आत्मभाव स्पष्ट होईल अशा गोष्टी मी तुला सांगितल्या आहेत. त्यांच्या मदतीने तू ज्ञानदृष्टी मिळव म्हणजे आपणच आपली भेट घे. चांगदेवा! तू योगेश्वर्ययुक्त असलास तरी त्याच्या सान्निध्याने उदित होणार्या ‘अहं मम’ ह्या अध्यायाचा त्याग करून असंग कूटस्थ आत्मा म्हणजे मीच आहे याची निश्चिती करून घे. यामुळे आपण आपणास भेटलो असे होते. ॥५७॥

चांगदेवा आत्मस्वरुपाचे जे तत्व तुला सांगितले त्याच्या योगाने आपल्या ज्ञानदृष्टीचा उदय करून घे आणि आपल्या स्वताच्या स्वरुपी आपणच आपली भेट करुन घे. सर्व प्रकारच्या अहंकाराचा त्याग कर आणि मी आत्मरुप आहे, याची सदैव जाणिव ठेव. त्यामुळे तुझे मुळचे आत्मस्वरुप सहज प्रगट होईल.

जालिया प्रळयीं एकार्णव । अपार पाणियाची धांव । गिळी आपुला उगव । तैसें करी ॥५८॥

प्रलयाच्या वेळी सगळीकडे पाणीच पाणी होते; ते सर्व प्रवाहांचे उगम आणि प्रवाहसुद्धा नाहीसे करतें. त्याप्रमाणे तू करावेस. म्हणजे तू स्वगत, स्वजातीय, विजातीय, संबंधशून्य असें ब्रह्म मीच आहे या दृढ निश्चयाने देशादिकांतील अनात्मभाव नाहीसा कर. ॥५८॥

प्रळयकाळात सर्व जलमय झाले असता सर्व प्रवाहांच्या उगमाला व प्रवाहाला ते पाणि नाहीसे करुन टाकते. चांगदेवा त्याप्रमाणे तू सर्व वृतीरहित परब्रह्म होऊन रहा. मी देह आहे हा भाव, इंद्रिये व त्यांचे विषय प्राणांच्या क्रिया मनातील अनेक प्रकारच्या कल्पना, बुध्दीच्या ठिकाणी असणारी जाणिवशक्ती अशा सर्वाना मी ब्रह्मरुप आहे, या महासागरात विलिन कर.

ज्ञानदेव म्हणे नामरूपें । विण तुझें साच आहे आपणपें । तें स्वानंदजीवनपे । सुखिया होई ॥५९॥

चांगदेवा! तुझा यथार्थ सच्चिदानंदात्मभाव हा नाम रूपातीत आहे. त्या स्वानंदाच्या अनुभवाने तू सुखरूप हो. ॥५९॥

तुझे नित्य सच्चिदानंद आत्मस्वरुप ते नामरुपरहित आहे. मुळच्या स्वरुपाला नाम व रुप नाही. त्या स्वानंदाच्या अनुभवाने तु पूर्ण आनंदरुप बनुन जा. तुझे मुळचे स्वरुप आनंदरुपच आहे. परंतु भ्रमाने मी देहधारी असे वाटते. तो भ्रम नाहीसा करुन पुर्ण आनंदस्वरुप प्रगट कर.

चांगया पुढत पुढती । घरा आलिया ज्ञानसंपत्ति । वेद्यवेदकत्वही अतीतीं । पदीं बैसें ॥६०॥

हे ब्रह्मैक्यत्वाचे ज्ञान, वेद्यवेदकत्व इत्यादी भेदांच्या पलीकडे असणारें सच्चिदानंदस्वरूप प्राप्त करून देते. त्याची तू खूणगाठ बांध असें माझे तुला वारंवार सांगणे आहे. ॥६०॥

चांगदेवा पत्र संपविण्याच्या अखेरीस तुला आता एवढेच सांगायचे आहे की, जीवात्माचे परब्रह्म स्वरुपाशी ऐक्य प्राप्त करुन देणारे गुणरहित असे शुध्द आत्मज्ञान अंत:करणात उदित झाले असता वेद्यवेदकत्व इ. भेदाच्या पलिकडे असणारे सच्चिदानंदस्वरुप प्राप्त करुन देते, अशी स्थिती तु प्राप्त करून घ्यावी.

चांगदेवा तुझेनि व्याजें । माउलिया श्रीनिवृत्तिराजे । स्वानुभव रसाळ खाजें । दिधलें लोभें ॥६१॥

चांगदेवा! तुझ्या पत्राचे उत्तर देण्याच्या मिषानें माझ्या श्रीगुरुनिवृत्तिराज माऊलीने माझ्याकडून तुला उपदेश करविला असे नाही तर मोठ्या लोभाने रसभरित आत्मानंदाचा मलाच खाऊ दिला. ॥६१॥

चांगदेवा तुझ्या पत्राचे निमित्त करुन श्रीगुरु माऊली निवृत्तीनाथांनी तुला उपदेश करविला असे नसुन ते उपदेशाचे सुखामृत स्वानंदाच्या रसाने पुर्णपणे ओथंबलेले आहे. तो स्वात्मअनुभवरुपी खाऊ त्यांनी मला प्रेमाने दिला आहे. तुला उपदेश करताना मी ब्रह्मरुप आहे, व विश्व ब्रह्मरुप आहे याची जाणीव सतत राहिली.

एवं ज्ञानदेव चक्रपाणी ऐसे । दोन्ही डोळस आरिसे । परस्पर पाहतां कैसें । मुकले भेदा ॥६२॥

अशा प्रकारे ज्ञानदेवांनी या पत्राद्वारे चक्रपाणी(चांगदेव )यांना ज्ञाननिष्ठ (डोळस) केल्यामुळे त्यांचे आरसे(ज्ञानदेव आणि ते स्वतः) परस्परांना पाहताना आपआपसातला भेद विसरून गेले.॥६२ ॥

चांगदेवा आपण एकमेक मी ज्ञानदेव व तु चक्रपाणी, असे समोरा-समोरच्या आरशासारखे दोघेही आत्मज्ञानाच्या शुध्द दृष्टीचे आरसे एकमेकाकडे पाहु लागलो. मी ज्ञानदेव व तू चांगदेव नसुन सर्व भेदांच्या पलिकडिल चैतन्यरुप आहोत, याची जाणीव निर्माण झाली. द्वैत आणि अद्वैताच्या पलिकडील प्रेमरुप भगवंताचा सर्व लिलाविलास आहे.

तियेपरि जो इया । दर्पण करील ओंविया । तो आत्माएवढिया । मिळेल सुखा ॥६३॥

ब्रह्मात्मैक्यज्ञान प्राप्त करण्यासाठी जो कोणी आम्ही चांगदेवास केलेल्या या उपदेशाचा सतत विचार करील तो आनंदरूपच होईल. ॥६३॥

जो कोणी आत्मज्ञानप्राप्तीसाठी साधना करणारा साधक या पत्ररुपी आरशामध्ये पाहिल त्याला स्वतः चे मुळचे स्वरुप दिसु शकेल. यातिल सूक्ष्म विकारांचा शांततेने विचार केला तर आपले जीवन बदलून जाईल. मी शरिर नसुन मी ब्रह्मरुप आहे, याची सदैव जाणिव राहिल.

नाहीं तेंचि काय नेणों असें । दिसें तेंचि कैसें नेणों दिसे । असें तेंचि नेणों आपैसे । तें कीं होइहे ॥६४॥

आत्म्यासंबंधी तो असा आहे, तसा आहे, एवढा आहे असे काहींच सांगता येत नाही. तें सद्‌रूप प्रकाशमय, अपरिमित आनंदाने सर्वत्र ओतप्रोत असूनही अल्पबुद्धीच्या लोकांना ते कोठेही दिसत नाही हेही एक आश्चर्य नव्हे काय! ॥६४॥

परब्रम्ह असे तसे.एवढे तेवढे असे काहीच सांगता येत नाही हे अनंत आहे अपार आहे.
जगातील कोणताच ग्रंथ त्याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही. शब्दाने त्याचे वर्णन करता येत नाही.सदरुप प्रकाशरूप व अखंड आनंदाने सर्व अभिव्यक्त असता मंद बुध्दी लोकांना ते कोठे दिसत नाही हे केवढे आश्चर्य! आपली दृष्टी अत्यंत सूक्ष्म झाली की तुम्ही जेथे पहाल तेथे तुम्हास भगवंताशिवाय दुसरे काही दिसणार नाही कारण भगवंताशिवाय दुसरे काही नाही. भगवंताच्या स्वरूपास आपण निरनिराळी नावे देऊन विश्व म्हणतो. 

निदेपरौते निदैजणें । जागृति गिळोनि जागणें । केलें तैसें जुंफणें । ज्ञानदेवो म्हणे ॥६५॥

देहामुळे उत्पन्न होणार्या।, निद्रेपलीकडचे निर्विकार परमात्मस्वरूप, देहविषयक विचारांचा नाश करणारी आत्मजागृती आणि त्या परमात्म्याचे एकत्व या ग्रंथांत विशद केले आहे, असे आमचे (ज्ञानेश्वर महाराजांचे) सांगणे आहे. ॥६५॥

भावार्थ:

मी देह आहे, असा जो देहात्मभाव त्यामुळे उत्पन्न होणारी जी निद्रा, ह्या निद्रेच्या पलिकडे जे स्वाभाविक निर्विकारपण ही जी योग निद्रा हे परब्रम्हाचे स्वरुप. तसेच देहाविषयीची जी जाणिवरुप जागृती तिला पुर्ण नाहीशी करुन प्राप्त होणारी आत्मस्वरुप जागृती असे परब्रम्हस्वरुपाचे आणि जीवात्म्याचे ऐक्य सिध्द कसे आहे,याचे वर्णन या पासष्ट ओव्यात केले आहे.

चांगदेव पासष्टी ग्रंथाचे वाचनाने आपण कोण आहोत याचा शोध लागेल. आपल्याला आपल्या स्वताचा शोध लागला की अनेक प्रकारचे प्रश्न मिटतिल. आपण दुखी असण्याचे कारण म्हणजे आपले स्वता बद्दलचे अज्ञान.

 

कीर्तनकार, प्रवचनकार, भागवतकार, समाज प्रबोधनकार, एंड्रॉयड डेव्हलपर, ईबुक मेकर,

Leave a Reply

*

three × one =