संख्या अकरा ११ संकेत शास्त्र

संख्या
Pocket

संख्या ११

संख्या ११

अकरा अंगें उपासनेचीं-१ श्रवण, २ कीर्तन, ३ नामस्मरण, ४ सेवा, ५ अर्चन, ६ वंदन, ७ दास्य, ८ सख्य, ९ आत्मनिवेदन, १० प्रेमभक्ति व ११ पराभक्ति.

अकरा अर्थ उपनिषत् ‌ शब्दाचे-१ आत्मबल, २ उत्थान, ३ ब्रह्मचर्य, ४ गुरुसेवेंत देह झिजविणें, ५ गुरु (ह्रदय) सांनिध्य, ६ जीवन-निरीक्षा, ७ श्रवण, ८ मनन, ९ अवबोधन, १० आचरण व ११ अनुभूति. (ईशावास्य वृत्ति)

अकरा अक्षौहिणी सैन्याचे अकरा सेनापति (कौरव पक्षीय)- १ कृपाचार्य, २ द्रोणाचार्य, ३ शल्य, ४ जयद्र्थ, ५ सुदक्षिण, ६ काम्बोज, ७ कृतवर्मा, ८ अश्वत्थामा, ९ भूरिश्रवा, १० शकुनि व ११ बाल्हिक. (म. भा. उद्योग १५५-३२) भीष्माचार्य सर सेनापति होते आणि कर्णानें भीष्म असेपर्यंत मी लढणार नाहीं असेंज ठरविलें होतें.

अकरा आनंद-१ मानुष आनंद, २ मानुष्य-गंधर्वांचा आनंद, ३ देव-गंधर्वांचा आनंद, ४ पितृ लोकांचा आनंदा, ५ आजान-ज नामक देवांचा आनंद, ६ कर्म-देवांचा आनंद, ७ देवांचा आनंद, ८ इंद्राचा आनंद, ९ बृहस्पतीचा आनंद, १० प्रजापतीचा आनंद आणि ११ ब्रह्मानंद, (तैत्तिरीय उपनिषद् ‌‍ आनंदवल्ली)

अकरा इंद्रियें-१ पंचकर्मेंद्रियें, ५ ज्ञानेंद्रियें व १ मन, हीं मिळून अकरा. ” इंद्रियाणि दशैकं च ” (भ. गी. १३-५)

अकरा करण-तिथीच्या अर्धास करण म्हणतात. १ बव, २ बालव, ३ कौलव, ४ तैतिल, ५ गर, ६ वणिज, ७ भद्रा, हे सात करण चल आणि ८ शकुनि, ९ चतुष्पाद, १० नाग व ११ किंस्तुघ्न हे चार करण स्थिर, असे मिळून अकरा करण आहेत. (ज्योतिष)

अकरा कला (अग्नीच्या)- १ दीपिका, २ रजिका, ३ ज्यालिनी, ४ विस्फुलिंगिनी, ५ प्रचंडा, ६ पाचिका, ७ रौद्री, ८ दाहिका, ९ रागिणी, १० शिखावती आणि ११ ज्वाला, या अग्नीच्या अकरा कला असून ज्योति ही स्वःची बारावी कला होय. (दर्शन-संग्रह)

अकरा कौरवपक्षीय रथी-१ दुर्योधन, २ दुःशासन, ३ दुःसह, ४ दुर्मर्षण, ५ विकर्ण, ६ चित्रसेन, ७ विविंशति, ८ जय, ९ सत्यव्रत, १० पुरुमित्र व ११ युयुत्सु, (म. भा. आदि ६३-१२०)

अकरा गंधर्व गण-१ स्वात, २ भ्राज, ३ अंधारी, ४ बंभारी, ५ हस्त, ६ सुहस्त, ७ कृशानु, ८ विश्वावसु, ९ मूर्धन्वान्, १० सूर्यवची व ११ कृति (म. ज्ञा. कोअ वि. २)

अकरा गुण दूताचे अंगीं असावेत-१ पटुता, २ धाष्टर्य, ३ इंगिताकारज्ञता, ४ अनाकुलत्व, ५ परमर्मज्ञता, ६ प्रमाणता, ७ प्रतारण, ८ देशज्ञान, ९ कालज्ञान, १० विषह्म (सहन करण्याजोगा) बुद्धित्व, आणि ११ लघुप्रतिपत्तिसोपाया (वात्सायन-कामसूत्रें अधि. १)

अकरा गुण महंतास आवश्यक (समर्थ सांप्रदाय)- १ परिभ्रमण, २ चाळणा, ३ विवेक, ४ कष्ट, ५ मरणाविषयीं वेफिकीरपणा, ६ कीतींची चाड ७ निस्पृहता, ८ मृदुवचन, ९ क्षमा शांति सहिष्णुता १० परोपकार आणि ११ उत्कटता.

ऐसा जाणे जो समस्त । तोचि महंत बुद्धिवंत ॥ (दा. बो. ११-६-७)

अकरा गोष्टी अनन्य ईश प्रार्थनेनें साध्य-१ श्रद्धा, २ मेघा, ३ यश, ४ प्रज्ञा, ५ विद्या, ६ बुद्धि, ७. श्री, ८ बल, ९ आयुष्य, १० तेज व ११ आरोग्य (प्रार्थना मंत्र)

अकरा चर्म वाधें-१ मृदंग, २ तबला, ३ डफ, ४ समेळ, ५ खंजीर ६ नौबत, ७ तास, ८ मर्फा, ९ चौघडा, १० डंका व ११ ढोल.

अकरा पांडवांचे प्रमुख साहाय्यकर्ते-१ सात्यकि, २ धृष्टकेतु, ३ जयत्सेन, ४ पाण्डय, ५ द्रुपद, ६ विराट् ‌, ७ श्रीकृष्ण, ८ चेकितान, ९ केकेय, १० काशीपति आणि ११ घटोत्कच. (म. भा. सभापर्व)

अकरा पूजास्थानें-१ सूर्य, २ अग्नि, ३ ब्राह्मण, ४ गाय, ५ वैष्णव, ६ आकाश, ७ वायुअ, ८ जल, ९ भूमि, १० आत्मा व ११ सर्व प्राणिमात्र, हीं परमेश्वरपूजेचीं अकरा पूजास्थानें होत. (भागवत स्कंध ११-११-४२)

इयें अकराहीं अधिष्ठानें । मत्प्राप्तिकर अतिपावनें ।

म्यां सांगितलीं अनुसंधानें । पूजा करणें यथाविधी ॥ (ए. भा. ११-१४ ५५)

अकरा प्रकार भक्तीचे-१ गुणमाहात्म्यासक्ति, २ रूपासक्ति, ३ पूजासक्ति, ४ स्मरणासक्ति, ५ दासासक्ति, ६ सख्यासक्ति, ७ कांतासक्ति, ८ वात्सल्यासक्ति, ९ आत्मनिवेदनासक्ति, १० तन्मयासक्ति आणि ११ परमविरहासक्तित. (नारदभक्ति सूत्रें ८२)

अकरा प्रमुख कुलें सपुष्ष वनस्पतीचीं-१ ज्वारीकुल, २ तूरकुल, ३ कोबीकुल, ४ वांगीकुल, ५ हळदकुल, ६ कर्दळकुल, ७ लिंबुकुल, ८ कापूसकुल, ९ तुळसीकुल, १० कारळाकुल आणि ११ मिरिकुल, (आमची शेती)

अकरा मागण्या (अग्निदेवतेजवळ मागावयाच्या)- १ श्रद्धा, २ मेधा, ३ यश, ४ प्रज्ञा, ५ विद्या, ६ बुद्धि, ७ श्री, ८ बल, ९ आयुष्य, १० तेज आणि ११ आरोग्य. (वैश्वदेव मंत्र)

अकरा मारुती (समर्थस्थापित कालानुक्तमें)- १ शहापूर, २ मसूर, ३ व ४ चाफळ येथें, ५ शिंगणावाडी, ६ माजगांव, ७ जंब्रज, ८ बत्तीस शिराळें, ९ पारगांव, १० मनपाडळें व ११ बाहेबोरगांव. हीं अकरा समर्थस्थापित मारुतिस्थानें सातारा जिल्ह्मांत आहेत.

(दासायन)

अकरारुद्र-शरीरांत असणारीं १० इंद्रियें, व ११ वा आत्मा मिळून अकरारुद्र. (योगी-याज्ञवल्क्य)

अकरा वानर सेनापति-१ गज, २ गवाक्ष, ३ गवय, ४ शरम, ५ गंधमादन, ६ मैंद, ७ द्विविद, ८ सुषेण, ९ जांबुवंत, १० नळ व ११ सुनीळ. सुग्रीवाच्या वानर-सैन्यांत हे अकरा प्रमुख सेनापति होते. (भा. रा. किष्किंधा.).

अकरा विद्या (भगवान् ‌ शंकरापासून आविर्भूत)- १ व्याकरण, २ गांधर्ववेद, ३ सामुद्रिक, ४ वैद्यक, ५ अस्त्र-विद्या, ६ योगशास्त्र, ७ भक्तिशास्त्र, ८ रुद्रयामल आदि तंत्रशास्त्र, ९ सावर आदि मंत्रशास्त्र, १० स्वरोदय आणि ११ सर्व प्रकारच्या कथा, (कल्याण शिवांक)

अकरा शुद्ध आहार-१ मैक्ष्य, २ यवागू (भाताची पेज), ३ ताक, ४ दूध, ५ सातूचा पदार्थ, ६ फल, ७ मूल, ८ राळे, ९ कण, १० पेंड व ११ सातु, हे अकरा आहार योग्यांना सिद्धि देणारे आहेत. (मार्केडेय, ३८-११).

अकरा स्त्री-पुरुष स्वभाव अथवा गुणवैशिष्टयें-स्त्री-१ सौंदर्य, २ कोमलता, ३ धर्मनिष्ठा, ४ साहस, ५ कलनिपुणता, ६ सहनशीलता, ७ लज्जाशीलता, ८ तेजस्विता, ९ चातुर्थ, १० वत्सलता व ११ त्यागवृत्ति, पुरुष-१ मामर्थ्य, २ सुद्दढता, ३ तर्कनिष्ठा, ४ घैर्य, ५ कल्पकता, ६ काटकपणा, ७ उच्छृंखलपणा, ८ मानीपणा, ९ बुद्धिमत्त, १० न्यायनिष्टुरता व ११ उपभोगवृत्ति, (गृहसौख्य)

अकरा सर्वप्रसिद्ध पतिव्रता-१ सुवर्चला, २ शची, ३ अरुंधती, ४ रोहिणी, ५ लोपामुद्रा, ६ सुकन्या, ७ सावित्री, ८ श्रीमती, ९ मदयंती, १० केशिनी व ११ दमयंती. (वा. रा. ५-२४-१२).

अकरा स्थानें व त्यांचे मंत्री (मानव शरीराचे)- १ मेंदू-पंत-प्रधान, २ लहानमेंदू-उपपंतप्रधान, ३ कान-नमोवाणीमंत्री, ४ त्वचा-संरक्षणमंत्री, ५ पाय-दळणवळणमंत्री, ६ पोट-अन्नमंत्री, ७ मस्तक-जंगलमंत्री, ८ बुद्धि-शिक्षणमंत्री, ९ ह्रदय-अर्थमंत्री, १० नाक-आरोग्यमंत्री, आणि ११ फुप्फुस-गृहमंत्री. (नवशक्ति दि. २८-७-६१)

अकरा ज्ञान साधनें-१ विवेक, २ वैराग्य, ३ षट्‌‍संपत्ति, ४ मुमुक्षता, ५ गुरुसंपत्ति, ६ श्रवण, ७ तत्त्वज्ञानाभ्यास, ८ मनन, ९ निदिध्यास, १० मनोनाश व ११ वासनाक्षय. (तत्त्व-निज-विवेक)

अकराजण गुरूप्रमाणें होत-१ उपाध्याय, २ पिता, ३ माता, ४ ज्येष्ठबंधु, ५ राजा अथवा शासनाधिकारी, ६ मामा, ७ सासरा, ८ मातेचे वडील, ९ पित्याचे वडील, १० ब्राह्मण व ११ चुलता. ” वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च सर्वे ते गुरवः स्मृताः ” (कूर्म पुराण)

अकराजण ब्रह्मसूत्रावरील भाष्यकार-१ श्रीमदाद्यशंकराचार्य, २ यादव प्रकाशाचार्य, ३ भास्कराचार्य, ४ विज्ञानमिक्षु, ५ रामानुजाचार्य, ६ ६ नीलकंठाचार्य, ७ श्रीपति आचार्य, ८ निंवार्काचार्य, ९ श्रीमध्वाचार्य, १० बल्लमाचार्य आणि ११ बलदेवाचार्य (पुरुषार्थ सप्टेंबर १९६०)

एकादशाक्षरी मंत्र-जय जय रघुवीर समर्थ (रामदासी सांप्रदाय)

एकादश गति (संगीत)- १ भानवी, २ मीनवी, ३ गजगति, ४ तुरंगिणी, ५ हंसिनी, ६ हरिणी, ७ खंजनी, ८ लावकी, ९ मयूरगति, १० तित्तिरीगति आणि ११ कुक्कटी. (संगीत मकरंद नृत्त्याध्याय)

एकादश गीता रामचरित मानसांतर्गत-१ श्रीशिवगीता, २ लक्ष्मणगीता, ३ पतिव्रतागीता, ४ रामगीता, ५ शबरीगीता, ६ सुग्रीवगीता, ७ बिभीषणगीता, ८ धर्मगीता, ९ श्रीराम-भक्तिगीता, १० श्रीभुशुडीगीता व ११ सप्तप्रश्नगीता. (गूढार्थमंद्रिका)

एकादश गंधर्व गण-१ स्वान, २ भ्राज, ३ अंधारी, ४ बंभारी, ५ हस्त, ६ सुहस्त, ७ कृशानु, ८ विश्वावसु, ९ मूर्धन्वान् ‌, १० सूर्यवर्चा व ११ कृति. (ऋग्वेदाचे-म. भाषांतर)

एकादश द्वारें (शरीर संज्ञक नगरीचीं)- १ मुख, २-३ नासिकेचीं, ४-५ दोन डोळे. ६-७ दोन कान, ८ नाभि, ९ शिश्न, १० गुद व ११ मस्तकाच्या ठिकाणीं असलेलें ब्रह्मारंध्र. ” पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ” ॥ (काठकोपनिषद् ‌‍ २-५-१)

एकादश रुद्र-अकरा रुद्रांचीं नांवें निरनिराळ्या पुराणांत निरनिराळीं आढळतात. त्यांत एकवाक्यता नाहीं, सामान्यतः (अ) १ वीरभद्र, २ शंभु, ३ गिरीश, ४ अजैकपाद, ५ अहिर्बुध्न्य, ६ पिनाकी, ७ अपराजित, ८ भुवनाधीश्वर, ९ कपाली, १० स्थाणु व ११ भव ;

(आ) १ मन्यु, २ मनु, ३ महिनस्, ४ महान् ‌‍, ५ शिव, ६ ऋतुध्वज, ७ उग्ररेता, ८ भव, ९ काल, १० वामदेव व ११ धृतव्रत. (भागवत स्कंध ३-१२-१२); (इ) (कलियुगांतलीं नांवें) १ भूतेश, २ नीलरुद्र, ३ कपाली, ४ वृजवाहन, ५ त्र्यंबक, ६ महाकाल, ७ भैरव, ८ मृत्युंजय, ९ कामेश, १० योगेश आणि ११ शंकर.

एकादश रुद्राणी-१ धृ, २ वृत्ति, ३ उशना, ४ उमा, ५ नित्युत्सर्पि, ६ इला, ७ अंबिका, ८ इरावती, ९ सुधा, १० दीक्षा व ११ रुद्राणी. हीं अकरा रुद्रदेवतेच्या स्त्रियांचीं नांवें. (भा. स्कंध ३-१२-१३)

११

अकरा गुणधर (प्रमुख शिष्य) महावीराचे-१ गौतम (इंद्रभूति), २ अग्निभूति, ३ वायुभूति, ४ शुचिदत्त, ५ सुधर्म, ६ मांडाव्य, ७ मौर्यपुत्र, ८ अकंपन, ९ अचल, १० मेदार्य आणि ११ प्रभास हे मूळचे ब्राह्मण व क्षत्रिय असून त्यांनी श्रीमहावीराकडून जैन धर्माची दीक्षा घेतली व त्यांनीं जैन धमतत्त्वांचा प्रचार केला (अरिष्टनेमि पुराण संग्रह-हरिबंश)

कीर्तनकार, प्रवचनकार, भागवतकार, समाज प्रबोधनकार, एंड्रॉयड डेव्हलपर, ईबुक मेकर,

Leave a Reply

*

five × 5 =