संख्या नऊ९ संकेत शास्त्र

संख्या

संख्या ९

संख्या ९

नऊ अंगें हवेचीं-१ हवेचा दाब, २ तपमान, ३ वजन ४ संवाहक शक्ति, ५ आर्द्रता, ६ प्रबहीपणा ७ वार्‍याची दिशा व वेग ८ द्दश्यता, आणि ९ दुय्यम घटक (वायु) (भूगोलशास्त्र)

नऊ अभिमान स्थानें-१ सत्ता, २ संपत्ति, ३ बल, ४ रूप, ५ कुल, ६ विद्धत्ता, ७ अनुभव, ८ कर्तृत्व आणि ९ चारित्र्य. (विचार पोथी)

नऊ अरण्यें मुक्तिदायक-१ दंडकारण्य, २ सैंधवारण्य, ३ जंबूमार्ग, ४ पुष्करारण्य ५ उत्पलावर्तकारण्य, ६ नैमिषारण्य, ७ कुरुजांगल, ८ हिमवदरण्य व ९ अर्बुदारण्य.

” हिमवानर्बुदश्चैव नवारण्याश्च मुशक्तिदाः ॥ ” (अ. म.)

नऊ अवतार (देवीचे)- १ शैलपुत्री, २ ब्रह्मचारिणां, ३ चंद्रघंटा, ४ कूष्मांडा, ५ स्कंदमाता, ६ कात्यायनी, ७ कालरात्री, ८ महागौरी आणि ९ सिद्धिदात्री. ’ नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः ॥ ’ (चंडीकवचम् ‌‍)

नऊ अवस्था (शरिराच्या)- १ मातेच्या उदरांत निषेक-रेतोरूपानें असणें, २ गर्मावस्था (गर्म), ३ जन्म, ४ बाल्य, ५ कौमार्य, ६ तारुण्य, ७ प्रौढत्व ८ वृद्धत्व आणि ९ मृत्यु.

निषेकगर्मजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ‌‍ ।

वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ (भा. ग. ११-२२-४६)

नऊ उपरत्नें-१ पोंवळें, २ शंख, ३ शिंप, ४ कवडी, ५ वैक्रांत ६ सूर्यकांत, ७ चंद्रकांत, ८ लाल आणि ९ पेरोज-नील व पीतवर्ण मनी वगैरे. (रसायनसार)

नऊ उपविषें-१ रुईचा चीक. २ त्रिधारी निवडुंग, ३ कळलावी, ४ गुंज, ५ कण्हेर, ६ विषमुष्टि, ७ धोतरा, ८ अफू आणि ९ जयपाळ.

(यो. रत्नाकर)

नऊ कर्में ब्राह्मणाचीं स्वभावजन्य-१ शम, २ दम, ३ तप, ४ शुद्धता, ५ सहनशक्ति, ६ सरळपणा, ७ ज्ञान, ८ विज्ञान आणि ९ आस्तिकता (ईश्वरावर विश्वास). (भ. गी. १८-४३)

एवं नवही शमादिक । गुण जेथ निर्दोख ।

तें कर्म जाण स्वाभाविक । ब्राह्मणाचें ॥ (ज्ञा. १८-८५१)

नऊ कुलपरीक्षेचीं लक्षणें-१ आचरण, २ नम्रता, ३ शास्त्रज्ञान, ४लोकांतील (सभा) मान्यता, ५ शुचिता, ६ श्रद्धा, ७ जीवनाचा धंदा, ८ पाळावयाचे नियम आणि ९ अनुभव ज्ञान.

आचारो विनम्रो विद्या प्रतिष्ठा तीर्थदर्शनम् ‌‍ ।

निष्ठावृत्तिस्तपो ज्ञानं नवधा कुललक्षणम् ‌‍ ॥ (शब्दार्थ चिंतामणि)

नऊ गुण गृहस्थाश्रमाला शोभविणारे-१ घरांत सर्वत्र आनंद, २ विद्वान ‌‍ पुत्र, ३ पत्नी मधुरमाषिणी, ४ एक पत्नीव्रत, ५ आज्ञाधारक सेवक, ६ आतिथ्य, ७ देवपूजन ८ सुग्रास भोजन आणि ९ सज्जनसंगति. (चाणक्य नीति १२-१)

नऊ गुण जीवात्म्याचे-१ बुद्धि, २ सुख, ३ दुःअख, ४ इच्छा, ५ द्वेष, ६ प्रयत्न, ७ धर्म, ८ अधर्म व ९ संस्कार. हे गुण जीवात्म्याचे ठीकाणीं असतात. (न्यायदर्शन)

नऊ गुण धर्मपत्नीचे-१ शांत स्वमावी, २ अक्रोधी, ३ मधुभाषिणी, ४ पत्यानुकूल, ५ आज्ञाधारक, ६ पतिनिष्ठा, ७ मनमिळाऊ, ८ अविरोधा आणि ९ पतीस सहाय्यक. (अथर्व-अनु-मराठी)

नऊ गुन ब्राह्मण्याचे – (अ) १ धृति, २ क्षमा, ३ दम, ४ अस्तेय, ५ शौच, ६ इंद्रियनिग्रह, ७ बुद्धि, ८ विद्या व ९ क्रोधत्यागः (आ)

१ शुद्ध आचरण, २ तपस्वी, ३ संतोषी, ४ क्षमावान् ‌‍, ५ सुशील, ६ जितेंद्रिय, ७ दाता, ८ ब्रह्मज्ञानी व ९ दयाळु.

ऋजुस्तपस्वी सन्तुष्टः क्षमाशीलो जितेन्द्रियः ।

दाता ज्ञानी दयालुश्च ब्राह्मणो नवभिर्गुणैः ॥ (राजनीति)

नऊ गुण मनाचे-१ धैर्य, २ ऊहापोग करण्याचें सामर्थ्य, ३ भ्रांति, ४ कल्पना, ५ वैराग्यादि सद्विचार, ६ रागद्वेषादि असद्विचार, ७ क्षमा, ८ स्मरण व९ चांचल्य. (म. भा. शांति. अ २५५)

नऊ गुण श्रेष्ठ सेनानायकांस अभिप्रेत-१ शौर्य, २ धैर्य, ३ युक्तिबाजपणा, ४ शिस्त, ५ राष्ट्राभिमान, ६ राजकारण, ७ नशीबवान्, ८ निरलस काम करण्याची शक्ति आणि ९ नीतिमत्ता (पुरुषार्थ ऑगष्ट १९६२)

नऊ गोष्टी नाटकांत प्रत्यक्षांत दाखविणें अनुचित-१ विवाह, २ भोजन, ३ शाप, ४ सुरत, ५ दांत किंवा नखें कोरणें, ६ लज्जा उत्पन्न करील असा देखावा, ७ चुंबन, ८ स्त्रान व ९ झोंपणें, (साहित्य दर्पण)

नऊ गोष्टी पदरीं बाळगाव्या-१ शेंळ्या, २ कांसें, ३ रूपें, ४ मघ, ५ विषघ्न औषध, ६ पक्षी, ७ वेदवेत्ता ब्राह्मण, ८ वृद्ध नातलग, व ९ खालावलेला कुलीन मनुष्य. (म. भा. उद्योग ४०-९)

नऊ गोष्टी सर्व साधारण धर्मांत अंतर्भूत होतात-४ अहिंसा, २ सत्य, ३ अस्तेय, ४ शौच, ५ इंद्रियनिग्रह, ६ दम, ७ क्षमा, ८ सरळपणा आणि ९ दान,

अहिंसा सत्यमस्तेयशौचमिंद्रियनिग्रहः ।

दमः क्षमार्जवं दानं धर्मं साधारणं विदुः ॥ (सु.)

नऊ गोष्टी सेवनानें वाढणार्‍या-१ उद्योग, २ कलह, ३ कण्डू, ४ द्यूत, ५ मद्य, ६ मैथुन, ७ आहार, ८ व्यसन आणि ९ निद्रा.

उद्योगः कलहः कण्डूर्मद्यं द्यूतं च मैथुनम् ‌‍ ।

आहारो व्यसनं निद्रा सेवनात्तु विवर्धते ॥ (सु.)

नऊ गोष्टींत महाभारताचे सार-१ कौरव-पांडवांचें जन्मकथन, २ लाक्षागृहांतील अग्नीच्या भक्ष्यस्थानीं पडणें, ३ पांडव द्यूतांत हरतात, ४ पांडवांचा वनवास, ५ विराटाच्या घरीं अज्ञातवास, ६ उत्तरगोग्रहण, ७ श्रीकृष्णशिष्टाई विफळ होणें, ८ युद्धारंभ आणि ९ भीमाकडून दुर्योधनाचा वध. (महाभारत)

नऊ गोष्टींत रामायणाचें सार-१ रामवनवास, २ मारीचवध, ३ सीताहरण, ४ जटायुपतन, ५ सुग्रीव-संधि, ६ वालिवध, ७ समुद्रोल्लंघन, ८ लंकादहन आणि ९ रावण-कुंभकर्ण-वध. (रामायण)

नऊ चक्रें (शरीरांतर्गत)- १ मूलाधार चक्र (पृष्ठवंशाच्या मुळाशीं), २ स्वाधिष्ठानचक्र (जननेंद्रियाच्या मागें), ३ नाभिचक, ४ ह्रदयचक्र, ५ कंठचक्र, ६ तालुचक्र, ७ भरूचक्र, ८ आज्ञाचक्र (भरूमध्यांत) आणि ९ आकाशचक्र. अशीं नऊ चक्रें मानव शरिरांत आहेत असें श्रुतींत सांगितलें आहे. हठयोगात सहा चक्रांचेंच वर्णन बहुधा येतें, (रा. गी. अ. १५)

नऊ चतुर सभानायक (रामायणकालीन)- १ विजय, २ मघुमंत, ३ कश्यप, ४ मंगल, ५ पुराजित, ६ कालिय, ७ दंतवक्र, ८ मद्र, आणि ९ सुमागध.

हे नवविध समानायक परम । यांचा विश्वास मानी श्रीराम ।

अति चतुर म्हणोनी ॥ (भा. रा. उत्तर ४३-५)

नऊ तत्त्वें सूक्ष्म (लिंग) शरीराचीं-१ चित्त, २ बुद्धि, ३ मन व ४ अहंअकार आणि ५ ते ९ पंचप्राण मिळून नऊ तत्त्वें होत.

नऊ पदार्थांनीं जगाची घटना-१ कालव्यूह, २ कुलव्यूह, ३ नामव्यूह, ४ ज्ञानव्यूह आणि चित्त व्यूहांतील. १ अहंकार, २ चित्त, ३ इच्छा ४ बुद्धि आणि ५ मन हीं पंचतत्त्वें मिळून अशा नव पदार्थांनीं जगाची घटना झाली आहे. (नासदीय सूक्तभाष्य)

नऊ प्रकार अवतारांचे-१ नित्यावतार, २ गुणावतार, ३ विमवाव ४ सत्त्वावतार, ५ अर्चावतार, ६ अंतर्यामी अवतार, ७ लीलावतार, ८ मन्वतरावतार व ९ युगावतार, (संस्कृतिकोश)

नऊ प्रकार ईश्वरी अवताराचे-१ लीलावतार, २ पुरुषावतार, ३ अंशावतार, ४ कलावतार, ५ गुणावतार, ६ युगावतार, ७ आवेशावतार, ८ विमवावतार व ९ अर्चावतार. (कल्याण वर्ष ३१ अंक १०)

नऊ प्रकारचा नाद-१ घोषनाद, २ कांचननाद, ३ शृंगनाद, ४ घंटानाद, ५ वीणानाद, ६ वंश (वेणु) नाद, ७ दुंदुमिनाद, ८ शंखनाद, आणि ९ मेघनाद, असे नऊ प्रकारचे नाद अथवा ब्रह्मस्वरूप शब्द योगशास्त्रांत सांगितले आहेत. याच्यामुळें योगी संकटापासून अलिप्त राहतो.

तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताःअ प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः ।

तान्प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात् ‌ ॥ (शिवउमा-संहिता-२६-४०)

नऊ प्रकार माणसांचे – (शुभपक्ष) १ साधु, २ सुह्लत्, ३ मित्र, ४ मध्यस्थ, ५ बंधु, ६ उदासीन (अशुभपक्ष) ७ पापी, ८ अरि व ९ द्वेष्य. असे नऊ प्रकार जगांत असतात. (पुरुषार्थ बौधिना भ. गी.)

नऊअ दोष (बुद्धीचे)- १ काम, २ क्रोध, ३ भय, ४ लोभ, ५ दैन्य, ६ दर्प, ७ लज्जा, ८ कृपा आणि ९ अभिमान. हे बुद्धीचे नऊ दोष म्हणून सांगितले आहेत. (म. भा. शांति. अ. ३२०)

नऊ द्रव्यें (न्यायशास्त्र)- पृथ्वी, २ आप, ३ तेज, ४ वायु, ५ आकाश, ६ काल, ७ दिशा, ८ आत्मा व ९ मन.

नऊ नाथपंथाचीं वैशिष्टयें-१ मेखला, २ शृंगी, ३ पुंगी, ४ कंथा, ५ कर्णमुद्रा, ६ कौपीन, ७ व्याघरांबर, ८ खडावा व ९ झोळी.

नऊअ वित्यकर्में ब्राह्मणाचीं-१ स्नान, २ संध्या, ३ जप, ४ होम, ५ स्वाध्याय, ६ देवपूजन, ७ वैश्वदेव, ८ अतिथिपरामर्ष ९ पितृर्पण,

स्नानं संध्या जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ‌‍ ।

वैश्वदेवस्तथाऽऽतिथ्यं नवमं पितृतर्पणम् ‌‍ ॥ (स्कंद, काशी.)

नऊ प्रकारची सृष्टि-१ महत्तत्त्वाची उत्पत्ति, २ अहंकार, ३ सूक्ष्म तन्मात्रांची उत्पत्ति, ४ पंच ज्ञानेंद्रियें व पंच कर्मेंद्रियें, ५ मन, ६ अविद्या, ७ स्थावर, ८ पशु आणि ९ मनुष्य. अशी नऊ प्रकारची सृष्टि परमेश्वरानें क्रमानें उत्पन्न केली. (भाग. स्कंध. ३-१०-१३)

नऊअ प्रमुख तत्त्वें (मध्वसिद्धान्त)- १ विष्णुसर्वोत्तमत्व, २ जगत्‌‍सत्यव, ३ जीवेशभेद, ४ सेवकसेव्यभाव, ५ जीवाजीवमेद, ६ मोक्षभक्ति, ७ मोक्षाचें साधन निर्मळभक्ति, ८ प्रमाणत्रन (प्रत्यक्ष, अनुमान व आगम) व ९ सर्ववेदमयत्व, हीं मध्व संप्रदायांत नऊ प्रमुख तत्त्वें मानिलीं आहेत. (मध्वाचार्य आणि त्यांचें तत्त्वज्ञान)

नऊ प्रमाणें-१ प्रत्यक्ष, २ अनुमान, ३ उपमान, ४ शब्द, ५ अर्थापत्ति, ६ अनुपलब्धि, ७ संमव, ८ ऐतिह्म आणि ९ चेष्टा, तत्त्वसिद्धिसाठीं कांहींच्या मतें अशींज नऊअ प्रमाणें मानिलीं जातात. (अध्यात्मविद्या सिद्धांतसार)

नऊ ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र-१ भृगु, २ पुलस्त्य, ३ पुलह, ४ क्रतु, ५ अंगिरा, ६ दक्ष, ७ अत्रि, ८ मरीचि आणि ९ वसिष्ठ. हे नऊअ ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र होत.

भृगं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमङि‌‌‍गरसं तथा ।

मरीचिं दक्षमत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसम् ‌‍ ॥

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्वयंगताः ॥ (पद्म. सृष्टिखंड)

अन्यत्र महर्षि नारद हे ब्रह्मदेवाचे दहावे मानसपुत्र म्हणून सांगितले आहेत. (मत्स्य. ३-८ ; मनु. १. ३५)

नऊ मतवाद-१ पुत्र हाच आत्मा, २ देह हाच आत्मा, ३ इंद्रियें हींच आत्मा, ४ प्राणच-आत्मा, ५ मनच-आत्मा, ६ बुद्धि हाच आत्मा, ७ अज्ञान हाच आत्मा, ८ ज्ञान आणि अज्ञान मिळून आत्मा व ९ शून्य हेंच आत्मा. कारण प्रथम हें सर्व असत् ‌‌ म्हणजे शून्यच होतें. (सर्व वेदांत-सिद्धांतसार-संग्रह)

नऊ मनुष्य जवीनाचीं ध्येयें-१ धन, २ मान, ३ यश, ४ पुण्य, ५ भयापासून मुक्ति, ६ परोपकार, ७ निष्कर्मता, ८ आनंद व ९ अनाविलता (निष्पापता). हीं नऊ मनुष्यजीवनाचीं आचरण प्रेरक ध्येयें होत. (विचार प्रवाह)

नऊ महारोग-१ राजयक्ष्मा, २ कुष्ठ, ३ रक्तपिती, ४ उन्माद, ५ श्वास, ६ मधुमेह, ७ भगंदर, ८ उदर आणि ९ मुतखडा.

नऊ महौषधी व नवग्रह-ज्या ग्रहाच्यामुळें जो विकार उत्पन्न झाला असेल त्याचा नाश त्या ग्रहाचा वृक्ष करतो असें वैद्यक ज्योतिषांत सांगितलें आहे. समिधा-चिकित्साशास्त्रानुसार जगांत एकंदर उत्तम औषधी वृक्ष नऊ असून त्यास महौषधी म्हणतात. ते पुढीलप्रमाणें –

वृक्ष ग्रह वृक्ष ग्रह

१ मांदार रवि ६ उंबर शुक्र

२ पळस सोम ७ शमी शनि

३ खैर मंगळ ८ कळकीचें झाड राहू

४ जाडेंबिरें बुध ९ कुश केतु

५ पिंपळ गुरु (फलाहारचिकित्सा)

नऊअ प्रकार राज्याचे-१ राज्य, २ महाराज्य, ३ साम्राज्य, ४ बुहपाय्य, ५ भौज्य, ७ वैराज्य, ८ आधिपत्यमयराज्य आणि ९ जनराज्य. असे नऊअ प्रकार प्राचीन काळी असत.

नऊअ महाविष-१ कालकूट, २ बचनाग, ३ शृंगक, ४ प्रदीपन, ५ हालाहल, ६ ब्रह्मपुत्र, ७ हरिद्र, ८ सक्तक आणि ९ सौराष्ट्रिक.

’ सौराष्ट्रिक इति प्रोक्ता विषमेदा अमी नव. ’ (यो. रत्नाकर)

नऊ मानें कालगणनेचीं-१ ब्राह्म, २ दिव्य, ३ पैत्र्य, ४ प्राजापत्य, ५ बार्हस्पत्य, ६ सौर, ७ सावन, ८ चांद्र आणि ९ आर्क्ष.

(नक्षत्र तारकांचा उदय कालावरून) तथापि व्यवहारांत प्रायः १ सौर, २ चांद्र, ३ नाक्षत्र व ४ सावन हीं चार मानेंच चालतात.

’ सौरं च सावनं चान्द्रमार्क्षं मानानि वै नव ॥ ” (सूर्यसिद्धान्त)

नऊ योगाचें अन्तराय (विघ्नें)- १ रोग, २ कर्मामध्यें अप्रवीणता, ३ संशय, ४ साधनांकडे दुर्लक्ष, ५ देह आणि मन यांचें जाडय, ६ विषयासक्ति, ७ विपरीतज्ञान, ८ समाधि लावावयाच्या स्थानाची प्राप्ति न होणें आणि ९ चित्त स्थिर न होणें. (योगसूत्रें १-३०)

नऊ व्याकरणशास्त्रकार-१ इंद्र २ चंद्र ३ काशकृत्स्न, ४ कौमार, ५ शाकटायन, ६ सारस्वत, ७ शाकत, ८ अपिशल आणि ९ पाणिनि. (लघुसिद्धान्त कौमुदी)

नऊ प्रकारचा संसर्ग-१ एका पलंगावर शयन, २ एका पंक्तीला भोजन, ३ निषिद्ध मनुष्याचें अन्न सेवन, ४ एकाच भांडयांतील अन्न सेवन, ५ एकाच पातेल्यांत घेतलेलें अन्न वाढणें, ६ बहिष्कृताच्या घरी याजन, ७ अध्यापन, ८ शरीरसंबंध आणि ९ एकत्र भोजन. या नऊअ प्रकारांमुळें संसर्ग-दोष उत्पन्न होतो. (वृद्ध. बृद्ध. स्मृति)

संख्या ९

नऊ प्रकारचीं भक्तीचीं साधनें-१ सज्जनसंगति, २ ईशकथावर्णन ३ त्याचें गुणगान, ४ त्याच्या वचनांचें व्याख्यान करणें, ५ गुरूची उपासना, ६ ईशपूजनीं एकनिष्ठा, ७ मंत्रांची सांग उपासना, ८ भूतमात्राचे ठिकाणीं ईशमाव, ८ बाह्मेंद्रिय-निग्रह आणि ९ परमेश्वरी स्वरूपाचा तत्तविचार, ’ नवं नवांवधा भक्तिः साधनम् ‌‍ । ’ (अ. रा. अरण्य. सर्ग १०. २७)

नऊ व्यृहमूतीं व त्यांचे नऊ भक्त-१ वासुदेव-उद्धव आणि अर्जुन, २ संकर्षण-रैवत, ३ अनिरुद्ध-उषा, ४ प्रद्मुम्न-कामुक, ५ हय-ग्रीव-वेदव्यास, ६ नारायण-ब्रह्मदेव, ७ श्वेतवराह-पृथ्वी, ८ वामन-बळी आंणि ९ नृसिंह-भक्तप्रह्लाद.

नवभक्ति नवमूतीं, तेथील भक्तीची स्थिती,

उद्धवा म्यां तुजप्रती । यथार्थ गती सांगीतली (ए. भा. स्कंध. ११ अ. १६१)

नऊ विग्रह (मूर्ती) नृसिंह देवतेच्या-१ ज्वाला. ५ अहोबिल, ३ मालोल, ४ क्रीडाकार, ५ कारेज, ६ भार्गव, ७ योगानंद, ८ छत्रवट व ९ पवन. अहोबिल हें पवित्र क्षेत्र आंध्र प्रदेशांतील कर्नूल जिल्ह्मांत आहे. ही प्राचीनकाळीं हिरण्यकश्यपूची राजधानी होती. (संस्कृतिकोश)

नऊ शुभ चिह्लें हस्तसामुद्रिकाचीं-१ सूर्य, २ चंद्र, ३ लता, ४ नेत्र, ५ अष्टकोण, ६ त्रिकोण, ७ मंदिर ८ हत्ती आणि ९ घोडा. हीं चिन्हें

हातांवर असल्यास अत्यंत शुभ म्हणून मानिलीं आहेत. (ह्स्तसामुद्रिकशास्स्त्र)

नऊ संख्या विशेष-आठ या संख्येला वृद्धि, क्षय हीं दोन्ही आहेत पण नऊ ही संख्या अशी आहे कीं ती कोणत्याहि परिस्थितींत मैत्री वाढेल पण क्षीण होणार नाहीं.

उदा ९ * २ = १८, १ + ८ = ९, ९ * ३ = २७, २ + ७ = ९, ९ * ४ = ३६, ३ + ६ = ९, ९ * ५ = ४५, ४ + ५ = ९,

वर्धते क्षीयते चापि मैव्यष्टांकमिवासताम् ‌ ।

नवांकवत्सतांअ मैत्री वर्धते न च हीयते ॥ (सु.)

नऊ सच्छिष्याचीं लक्षणें-१ सन्मानाची अपेक्षा नसणें, २ निर्मत्सरता, ३ दक्षता, ४ अहंमन्यता सुटणें, ५ सद्‌‍गुरुशीं सह्लदयपण, ६ निष्ठा, ७ परमार्थ जिज्ञासा, ८ अनसूया आणि ९ वितंडवाद न करणें.

एवं शिष्याचीं नव लक्षणें । नवखंड पृथ्वीचीं आमरणें ॥

निजकृपेनें नारायणें । भक्ताकारणें दीधलीं ॥ (ए. भा. १०-२३७)

नऊ संवेदना-१ प्रेम, २ हास, ३ आश्चर्य, ४ उत्साह, ५ घृणा, ६ क्रोध, ७ भीति, ८ शोक व ९ शांति, कोणताहि प्राणी जन्माला येतांना या नऊ संवेदनांनीं युक्त असतो. (सह्याद्रि एप्रिल १९५३)

नऊ स्थायी भाव-१ रति, २ उत्साह, ३ शोक, ४ विस्मय, ५ भय, ६ हास्य, ७ जुगुप्सा, ८ क्रोध आणि ९ निर्वेद (वीट येणें किंवा विरक्ति). हे नऊ स्थायीभाव अथवा मनोवृत्ति होत. ’ निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शांतोऽपि नवमो रसः । ’ (काव्यप्रकाश)

नऊ हस्त-वाद्यें-१ झांज, २ टाळ, ३ चिपळी. ४ करताळ. ५ जलतरंग, ६ घंटा, ७ तास, ८ घुंगुर आणि ९ घागर्‍या.

नऊजणांकडे विपित्कालीं देखील याचना करूं नये-१ कृपण, २ निंदक (शिवीगाळ करणारा), ३ मूर्ख, ४ पारधी, ५ जुगारी, ६ पूज्यांना मान न देणारा, ७ निष्ठुर, ८ बैरबुद्धीनें वागणारा व ९ कृतघ्र, (म. भा. उद्योग. ३७-३६)

नऊ जण श्रीकृष्णाचे सवंगडी-१ स्तोककृष्ण, २ श्रीदाम, ३ सुबल, ४ अर्जुन, ५ विशाल, ६ ऋषम, ७ तेजस्वी, ८ देवप्रस्थ आणि ९ वरूथप (भाग. १०-२२-३१)

नव खंड पृथ्वी – (अ) पौराणिक कालीन पृथ्वीवरील नऊ मोठाले भूभाग-१ इलावृत्त, २ भद्राश्व, ३ हरिवर्ष, ४ किंपुरुषवर्ष, ५ केतुमाल, ६ रम्यक, ७ भरतवर्ष, ८ हिरण्मय आणि ९ उत्तर कुरु. हीं नव खंडें होत. ” नव खंड पृथ्वी व दहावें खंड काशी असें म्हणतात “; (आ) १ भरतखंड, २ पुष्करखंड, ३ हरिखंड, ४ रम्यखंड, ५ सुवर्णखंड, ६ इलावृत्तखंड, ७ कौरव खंड, ८ किन्नर खंड आणि ९ केतुलाखंड. (मूळ स्तंम कथासार) (इ) १ इंद्रखंड, २ कशेरूखंड, ३ ताम्रखंड, ४ गमस्ति खंड, ५ नागखंड, ६ वारुणखंड, ७ सौम्य खंड, ८ ब्रह्मखंड व ९ भरतखंड (हंस कोश)

नव खंड (देहांतर्गत)- १ ब्रह्मखंड-कान, २ सौम्यखंड-त्वचा, ३ गमस्तिखंड-नेत्र, ४ वरूणखंड-जीभ, ५ नागखंड-नाक, ६ इंद्रखंड-हात. ७ कशेरू खंड-पाय, ८ भरतखंड-लिंग, आणि ९ ताम्रखंड-गुद. पृथ्वीवर जसे नवखंड तसे देहांतर्गत नवखंड योगशास्त्रांत मानिले आहेत.

(पंचग्रंथी)

नवग्रह-१ सूर्य, २ चंद्र, ३ मंगळ, ४ बुध, ५ गुरु, ६ शुक्र, ७ शनि, ८ राहू आणि ९ केतु, यांखेरीज हर्शल व नेपच्यून हेहि ग्रह आधुनिक मानतात. यांनाच अनुक्रमें वरुण व प्रजापति असें म्हणतात. या शिवाय प्यूटो नामक एक ग्रह अलिकडे (१९३०) पाश्चात्यांनीं नवीन शोधून काढला आहे.

सूर्यः सोमो महीपुत्रः सोमपुत्रो बृहस्पतिः ।

शुक्रः शनैश्वरो राहुः केतुश्चैते ग्रहःस्मृताः ॥ (या. स्मृति)

नवग्रहांचीं नव धान्यें-१ रवि-गहूं, २ चंद्र-डांगेर, ३ मंगळ-तूर, ४ बुध-जव, ५ गुरु-चणे, ६ शुक्र-मूग, ७ शनि-तीळ, ८ राहू-उडीद, ९ केतु-कांग. (ज्योतिप)

नव ग्रहांचीं नऊ रन्तें-१ सूर्य-माणिक, २ चंद्र-मोतीं, ३ मंगळ-प्रवाळ, ४ बुध-पांच. ५ गुरु-पुष्पराग, ६ शुक्र-हिरा, ७ शनि-नीळ, ८ राहु-गोमेद आणि ९ केतु-वैड्रर्य मणि. हीं क्रमानें नवग्रहांचीं रत्ने असून त्या त्या रत्नांची आंगठी धारण केल्यानें त्या त्या ग्रहांची प्रसन्नता होऊन इष्टसिद्धि होते. (र. र. समुच्चय)

नवगौप्यें-१ आयुष्य, २ वित्त, ३ गृहच्छिद्र, ४ मंत्र, ५ मैथुन, ६ औषध, ७ दान, ८ मान आणि ९ अपमान. या नऊ गोष्टींची वाच्यता करूं नये,

आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मन्त्रमौषधमैथुने ।

दानं मानापमानौ च नव गौप्यानि कारयेत् ‌‍ ॥ (सु.)

नवचक्रें शरीरांतर्गत-१ मूलाधार, २ स्वाधिष्ठान, ३ मणिपूर, ४ अनाहत, ५ विशुद्ध, ६ ललना, ७ आज्ञा, ८ ब्रहारंध्र आणि ९ सोमचक्र. या नवचक्रवर लय केला असतां अनेक सिद्धि प्राप्त होतात.

कृष्णद्वैपायनाद्यैस्तु साधितो लयसंज्ञितः ।

नवस्यैव हि चक्रेषु लयंकृत्वा महात्मभिः ॥ (श्रीगुरुदत्तयोग)

नवदुर्गा – (अ) १ शैलपुत्री, २ ब्रह्मचारिणी, ३ चंद्रघंटा, ४ कुष्मांडा, ५ स्कंदमाता, ६ कात्यायनी, ७ कालरात्री, ८ महागौरी आणि ९ सिद्धिदात्री. ’ नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः । (चण्डीकवचम् ‌‍) (आ) १ काली, २ कात्यायनी, ३ ईशानी, ४ चामुंडा, ५ मुंडमर्दिनी, ६ मद्रकाली, ७ मद्रा, ८ त्वरिता व ९ वैष्णवी. (शिव, पु. सतीखंड अ. २)

नवद्वारें-२ डोळे, २ कान, २ नाकपुडया, १ तोंड, १ गुदद्वार आणि १ मूत्रद्वार, अशीं मानवी शरिराचीं नऊ द्वारें आहेत.

’ नवद्वारे देही । तो असुतची परि नाहीं. । ’ (ज्ञा. ५-७५)

नव नाग-१ अनंत, २ वासुकि, ३ शेष, ४ पद्मनाम, ५ कंबल. ६ शंखपाल, ७ धृतराष्ट्र, ८ तक्षक आणि९ कालिया. (नवनागस्तोत्र)

नवनाग सहस्त्रबळी-१ दुयोंधन, २ जरासंध व ३ भीमसेन या तिघांना नऊ सहस्त्रहत्तींचे बळ असे. त्यांत भीमाचा विशेष म्हणजे त्याची पाठ भूमीला लागली असतां दुष्पट बळ चढत असे अशी कथा आहे.

नव नाथ – (अ) १ मच्छिंदर, २ गोरख, ३ जालंधर, ४ कानिफ, ५ चरपटी, ६ नागेश, ७ भरत, ८ रेवण आणि ९ गहिनीनाथ. हे नव नारायणाचे अवतार होत. (नवनाथ भक्तिसार); (आ) १ ओंकारनाथ, २ शैलनाथ, ३ संतोकनाथ, ४ अकलकंबुनाथ, ५ गजबली गजकांतनाथ, ६ उदयनाथ, ७ मत्स्येंद्रनाथ, ८ गोरखनाथ आणि ९ पूर्णभरत. (Gorakhanath and Kanphatas)

नवनाडया (देहांतर्गत)- १ गणेशनाडी, २ पयास्विनी नाडी, ३ हस्तिनी, ४ पुहुखा नाडी, ५ गांधार, ६ अलंबुखा, ७ कुहू नाडी, ८ वारुणी आणि ९ शंखिनी नाडी. या नवनाडया योगशास्त्रांत सांगितल्या आहेत. (पंचग्रंथी),

नव नारायण-१ कवि, २ हरि, ३ अंतरिक्ष, ४ प्रबुद्ध, ५ पिप्पलायन, ६ आविहोंत्र, ७ द्रुमिल, ८ चमस आणि ९ कराभाजन. हे नऊहि मुनि आत्मविद्याविशारद होते. (भाग. ११. २. २१).

कीं ते नवही नारायण । स्वयें प्रगटलें आपण ।

नवही नृसिंह जाण । देदीप्यमान पैं आले ॥ (ए. भा. २-१८९)

नवनिधि – (अ) १ महापद्म, २ पद्म. ३ शंख, ४ मकर, ५ कच्छप, ६ मुकुंद, ७ कुंद, ८ नील आणि ९ खर्व. असे कुवेराचे नवनिधि आहेत. (स्कंद वैष्णव खंड अ. मा. ७-५१); (आ) १ हय, २ गज, ३ रथ, ४ दुर्ग, ५ भांडार, ६ अग्नि, ७ रत्न, ८ धान्य आणि ९ प्रमदा ;

(इ) १ कामधेनु, २ अंजन, ३ सिद्धपादुका, ४ अन्नपूर्णा, ५ कल्पतरु, ६ चिंतामणि, ७ घुटिका, ८ कलका आणि ९ परिस. (दुर्वाध श. कोश)

नव बालग्रह-१ स्कंद, २ स्कंदापस्मार, ३ शकुनीग्रह, ४ पूतनाग्रह, ५ अन्धपूतनाग्रह, ६ शीतपूतना, ७ रेवती, ८ मुखमंडिका ग्रह आणि ९ नैगमग्रह. हे नव बालग्रह बालकांन पीडा देणारे आहेत. (सुश्रुत)

नव महाणि-१ स्फटिक, २ शिवहत्या, ३ गंभीर, ४ गुरुडोघ्नत, ५ नीरोगण, ६ हरडल, ७ केयूर, ८ सलर व ९ मौक्तिक.

(भूगोल पुराण)

नव मेघ-१ घन, २ दवन, ३ पवन, ४ पांगुळ, ५ मिद्रन, ६ धीरधनु, ७ सहदेव, ८ तालवन, ९ पक्षराज. (क. क.) (दु. श. को.)

नव मूलभूत जीवन प्रेरणा-१ पोषणेच्छा, २ संरक्षणेच्छा, ३ विश्रामेच्छा, ४ कार्येच्छा, ५ उत्सर्जनेच्छा, ६ कामेच्छा, ७ वात्सल्येच्छा, ८ प्रभुत्वेच्छा आणि ९ अनुसरणेच्छा. (नवभारत सष्टेंबर १९५७)

नवाह पारायण-नऊ दिवसांत करावयाचें पारायण. गुरुचरित्र भागवत इ, ग्रंथाचें पारायण सात दिवसांचें त्यास सप्ताह म्हणतात. पण रामायणपारायण नऊ दिवसांचे करण्याचा विधि आहे. (श्रीराम चरित्रमानस)

नवरत्नें-१ हिरा, २ मोतीं, ३ प्रवाळ, ४ गोमेद, ५ इंद्रनील, ६ बैडूर्य, ७ पुष्कराज, ८ पाच ब ९ माणिक.

वज्रं मुक्ता प्रवालं च गोमेदश्चेंद्रनीलकः ।

वैडूर्यः पुष्कराजश्च पाचि माणिक्यमेव च ॥

महारत्नानि चैतानि नव प्रोक्तानि सूरिमिः ॥ (शुक्रनीतिसार)

नवरत्नें (अ) (विक्रमाच्या समेंतील)- १ धन्वंतरी (वैद्य), २ क्षपणक, (फलज्योतिषी), ३ अमरसिंह (कोशकार), ४ शंकु (भूमापन शास्त्रज्ञ), ५ वेतालभट्ट (मंत्रशास्त्रज्ञ), ६ घटकर्पर (शिल्पशास्त्रज्ञ), ७ कालिदास (कवि), ८ बराहमिहिर (ज्योतिषी), आणि ९ वररुचि (वैयाकरणी).

ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै ।

वररुचिर्नव विक्रमस्य । (ज्योतिर्विदाभरण

(आ) (अकबरकालीन)- १ राजा बिरबल, २ अबुल फजल (वैज्ञानिक), ४ अबुल फैजी, ४ राजा तोडरमल, ५ तानसेन (संगीतज्ञ), ६ अबदुल रहीम (कवि), ७ मानसिंह, ८ खानखाना आणि ९ भगवानदास.

नवरस-१ शृंगार, २ बीर, ३ करुण, ४ अद्‌भुत, ५ हास्य, ६ भयानक, ७ बीभस्स, ८ रौद्र आणि ९ शांत. असे नऊ रस साहित्यशास्त्रांत मानले आहेत. कोणी कोणी भक्ति हा दहावा रस मानतात.

शृंगारवीरकरुणाद्‌‍भुतहास्यभयानकाः ।

बीमत्सरौद्र्शांताश्च नवधा कीर्तिता रसाः ॥ (रसगंगाधार)

संत श्रीतुलसीदासांनीं ” अकथित रस ” नांवाचा एक अभिनव रसप्रकार मानला आहे.

नवरस व त्त्यांचे स्थायीभाव-१ शृंगार-रति, २ हास्य-आनंद, ३ करुण-शोक, ४ रौद्र-क्रोध, ५ वीर-उत्साह, ६ भयानक-भय, ७ बीभत्स-जुगुप्सा, ८ अद्‌भुत-विस्मय, ९ शांत-शम, (प्रतापरुद्र)

नवलक्षणें ब्राह्यणाचीं-१ आचार, २ विनय, ३ विद्या, ४ प्रतिषठा, ५ तीर्थदर्शन, ६ निष्ठा, ७ वेदपठण, ८ तपस्या व ९ दान.

नवविध अन्न-१ सूप-बरण, २ शाक-शाकभाजी, ३ मिष्टान्नमधुरान्न, ४ जेमन-भात वगैरे, ५ उपदेश-मूलक्र इत्यादिक, ६ वितरदंश-लोणचें, ७ संधान-मद्यादि, ८ रोचन-कोंशिम्बरी आणि ९ व्यंजन-कढी इत्यादि. (दु. श. को.)

नवविध स्वभाव स्त्रियांचे-१ देवसत्त्वा, २ गंधर्वसत्त्वा, ३ यक्षसत्त्वा, ३ मनुष्यसत्त्वा, ५ पिशाचसत्त्वा, ६ नागसत्त्वा, ७ काकसत्त्वा, ८ वानरसत्त्वा आणि ९ खरसत्त्वा, (अनंगरंग)

नवविधपरीक्षा (आयुर्वेदीय)- १ नाडी, २ मूत्र, ३ मल, ४ शब्द, ५ स्पर्श, ६ रूप, ७ द्दक्, ८ मुख व ९ जिव्हा परीक्षा. (भावप्रकाश)

नवविध भक्ति व नऊ भक्तश्रेष्ठ – (अ) १ श्रवण-परीक्षिति, २ कीर्तन-शुकाचार्य, ३ स्मरण-प्रह्लाद, ४ पाद्सेवन-लक्ष्मी, ५ अर्चन-पृथु रजा, ६ वंदन-अक्रूर, ७ दास्य-हनुमान ‌‌, ८ सख्य-अर्जुन आणि ९ आत्मनिवेदन-बलि.

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ‌ ।

अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ‌‍ ॥ (भाग. स्कंध ७-५-२३)

(आ) १ सत्‌‍संग, २ हरिकथेविषयीं प्रेम, ३ गुरुसेवा, ४ प्रभुगुणगान, ५ मंत्रजप, ६ दम, शील व वैराग्य, ७ सर्व विश्वांत परमेश्वर पाहणें, ८ मिळेल त्यांत संतोष व परदोष न पाहणें व ९ सर्वस्वीं रामावर भरंवसा (तुलसीदास), (परमार्थपर व्याख्यानें).

नवविधशक्ति-१ धर्मशक्ति, २ दानशक्ति, ३ मंत्रशक्ति, ४ ज्ञानशक्ति, ५ अर्थशक्ति, ६ कामशक्ति, ७ युद्धशक्ति, ८ व्यायामशक्ति व ९ भोजनशक्ति. (वस्तुरत्नकोश)

नवसमिधा-१ रुई, २ पळस, ३ खैर, ४ आघाड, ५ पिंपळ, ६ उंबर, ७ शमी, ८ हरळी व ९ दर्म.

नवसाक्षिदेवता-१ सूर्य, २ चंद्र, ३ यम, ४ काल, ५ पृथ्वी, ६ आप, ७ तेज, ८ वायु व ९ आकाश.

सूर्यःअ सोमो यमः कालो महाभूतानि पंच च ।

एते शुभाशुभाख्याणां कर्मणां नव साक्षिणः ॥ (सु.)

नऊ गुण ब्राह्मणाचे-१ शम, २ दम, ३ तप, ४ शौच, ५ क्षमावान् ‌, ६ आर्जव, ७ ज्ञान, ८ विज्ञान आणि ९ आस्तिक्यबुद्धि. (भ. गी. १८-४२)

नऊ संख्या विशेष – (आ) १ पासून ९ पर्यंत अंक नऊ हा सर्व-श्रेष्ठ. कितीही मोठी संख्या असली तरी तिच्यांतील सर्व अंकांची बेरीज नऊ-पेक्षां कमीच येते, उदा. १८७८ = २४ = ६. संख्येंत इतर कोणताच अंक नसेल तरच बेरीज ९ येईल. उदा. ९९९९ = ३६ = ९ अशा रीतीनें नऊ हा अंक पूर्ण निर्विकार आहे. १ पासून ८ पर्यंतचा कोणत्याहि अंकाचा असा स्वभाव नाहीं. (गुढर्थ चंद्रिका)

Leave a Reply

*

15 + twelve =

%d bloggers like this: