संख्या ५ पांच Sankhya 5 Five

संख्या
1 Comment

संख्या ५

पंच अंगें (अभ्यासाचीं)- १ अभ्यास, २ लेखन, ३ निरीक्षण, ४ चर्चा व ५ विद्धानाची उपासना (सु.)

पंच अंगें (अनुमानाची)- १ प्रतिज्ञा, २ हेतु ३ द्दष्टान्त, ४ उपनय व ५ निगमन.

पंच अंगें (अभिनयाचीं)- १ डोळे, २ भिंवया, ३ हात, ४ पाय आणि मन (सर्वांग). या अवयवांनीं भावदर्शन करणें.

चित्ताक्षिभरूहस्तपादैरंगश्चेष्टादिसाम्यतः ।

पात्राद्यवस्थाकरणं पञ्चाङ्‌‍गोऽभिनयो मतः ॥ (सु.)

पंच अंगें (उपासानेचीं)- १ गीता (त्या त्या देवता विषयक), २ सहस्त्रनाम, ३ स्तवराज, ४ कवच व ५ ह्रदय.

” हृदयं चेति पञ्चैते पञ्चांगं प्रोच्यते बुधैः । (योगशास्त्र)

पंच अंगें औषधीचीं (वैद्यकांत)- १ साल, २ पान, ३ फूल, ४ मूळ आणि ५ फळ. एकाच झाडाचें ! हीं पांच अंगें. यास वृक्षपंचांग म्हणतात.

त्वक्‌‍पत्रं कुसुमं मूलं फलमेकस्य शाखिनः ।

एकत्र मिलितं चैतत् ‌‍ पञ्चाङ्‌‍गमिति संज्ञितम् ‌‍ (सु.)

पंच अंगें (कालाचीं)- १ तिथि, २ वार, नक्षत्र, ४ योग आणि ५ करण हीं पांच अंगें ज्यांत मुख्यत्वें सांगितलेलीं असतात त्यास पंचांग म्हणतात.

’ तिथिर्वारश्च नक्षत्रं योगः करणमेव च ।

तत्पञ्चाङ्‌‍गमिति प्रोक्तम् ‌‍ ॥ ’ (सु.)

पंच अंगें (पुरश्चरणाचीं)- १ जप, २ होम, ३ तर्पण, ४ मार्जन, आणि ब्राह्मणभोजन.

पंचांगोऽयं महायागः पुरश्चरणसंज्ञकः (विष्वक्‌‍सेन मंत्रशास्त्र)

पंच अंगें (मीमांसा पद्धतीचीं)- १ विषय, २ संशय, ३ पूर्वपक्ष, ४ उत्तरपक्ष आणि ५ सिद्धान्त.

पंच अंगें (यज्ञाचीं)- (अ) १ देवता, २ हविर्द्रव्य, ३ मंत्र, ४ ऋत्विज व ५ दक्षिणा ; (आ) १ शास्त्रोक्त विधि, २ अन्नसंतर्पण, ३ वेदमंत्र, ४ दक्षिणा व ५ श्रद्धा हीं पांच अंगें मानतात.

देवानां द्र्व्यह विषामृक्‌‍सामयजुषां तथा ।

ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते ॥ (वा. पु.)

पंच अग्नि (तेज तत्त्व)- १ जठराग्नि, २ कामाग्नि, ३ मंदाग्नि, ४ प्रकाशाग्नि, (वडवाग्नि) आणि ५ ब्रह्माग्नि (तत्त्व-निज-विवेक)

पंच अवस्था-१ जागृति, २ स्वप्न, ३ सुषुप्ति, ४ तुर्या आणि ५ उन्मनी. (क. गी. २-७)

पंच अवस्था उन्नतीच्या (साक्षात्कार भार्गांतल्या)- १ अज्ञाना-वस्था, २ भोगावस्था, ३ त्यागावस्था ४ भक्तावस्था व ५ स्वरूपावस्था (अथर्व-अनु-भाग १ ला)

पंच अवस्था (प्राणिमात्रांच्या)- १ जन्म, २ बालपण, ३ तारुण्य, ४ वार्धक्य व ५ मृत्यु.

पंच अणुव्रतें (जैनांचीं)- १ अहिंसा अणुव्रत, २ सत्य, ३ अचौर्य, ४ स्वस्त्रीसंतोष व ५ परिग्रह प्रमाण अणुव्रत. (जैनधर्मा तत्त्वार्थ सूत्र)

पंच अहंकार-१ देहाहंकार, २ प्रज्ञाहंकार, ३ जीवाहंकार, ४ आत्माहंकार आणि ५ शिवाहंकार (साधन-संहिता)

पंचांगुलें-१ अंगुष्ठ, २ तर्जनी, ३ मध्यमा, ४ अनामिका आणि ५ कनिष्ठिका.

पंच आनंद-१ विषयानंद, २ योगानंद, ३ अद्वैतानंद, ४ विदेहानंद आणि ५ ब्रह्मानंद,

विषययोगानंदौ द्वावद्वैतानंद एव च ।

विदेहानन्दो विख्यातो ब्रह्मानन्दश्च पञ्चमः ॥ (क. गी. २-३४)

पंच आशास्थानें (मानवाचीं)- १ जीवित, २ कांता, ३ अपत्य, ४ मान आणि ५ धन. हीं पांच आशास्थानें होत.

पंचाचार्य (वीरशैव संप्रदाय)- १ रेवणाराध्य-रंभापूरी-बाळी-हळ्ळी, २ मरुळाराध्य-उज्जयिनी, ३ एकोरामाराध्य-हिमवत्‌‍केदार, ४ पंडिताराध्य-श्रीशैल आणि ५ विश्वाराध्य-कोलिपाकी-कशी (बी. प्र.)

पंच कार-१ उद्योग, २ उत्साह, ३ उत्तेजन, ४ उपकारबुद्धि आणि ५ उदारत्व. हे पंच ’ उ ’ कार उच्च प्रतीचे सद‌‌गुण होत.

पंच उपप्राण-१ नाग-ढेकर येणारा, २ कूर्म-निमिषोन्मेष करणारा, ३ कृकल-शिंक येणारा, ४ देवदत्त-जांभई येणारा व ५ धनंजय-मरणानंतर किंचित्काल ब्रह्मरंध्रांत राहणारा. असे पंच वायु. (रा. गी. ४-३७)

पंच उपविषें – (अ) १ रुईचा चीक, २ त्रिधारी निवडुंगाचा चीक, ३ कळलावी, ४ धोत्रा आणि ५ कण्हेर. (आ) १ शेर, २ रुई, ३ कण्हेर, ४ लागंली (नारळ) व ५ विषमुष्टिका (काजरा) (म. वा. को.)

अर्कक्षीरं स्नुहीक्षीरं तथैव कलिहारिका ।

धत्तूरः करवीरश्च पंच चोपविषाः स्मृताः ॥ (सु.)

पंच उपविध्नें योगाभ्यासाच्या आड येणारीं-१ दुःख, २ दौर्मनस्य (नम क्षुब्ध होणें), ३ अंगमेजयत्व (कंप सुटणें), ४ श्वास आणि ५ प्रश्चास (शरिरांतीत वायु बाहेर सोडणें) यो. सू १-३ १).

पंच कार (लक्षणात्मक)- १ कच्छ (आखूड विजार)- विनयदर्शक, २ कडें-सद्‌‍धर्माची आठवण, ३ कृपाण-शक्ति व स्वाभिमान, ४ कंगा-स्वच्छता व ५ केश-परमेश्वरप्राप्ति समर्पण. (ईश्वरानें ज्या स्थितींत निर्माण केलें तींत समाधान मानावयाचे) (शिखांचा इतिहास हे पंच ’ क ’ कार गुरु गोविंदसिंगानें सुरू केले व ते प्रत्येकाजवळ असले पाहिजेत असा शीखपंथांत निर्बंध आहे.

पंचक (प्रातःस्मरणीय)- (अ) १ अहल्या, २ द्रौपदी, ३ सीता, ४ तारा आणि ५ मंदोदरी.

अहल्या द्रौपदी सीता तारा मंदोदरी तथा ।

पञ्चकं ना स्मरेन्नित्यं महापातकनाशनम् ‌‍ ॥

(आ) १ सावित्री, (आधुनिक) २ भगिनी निवेदिता, ३ मीरा, (राजस्थान), ४ राणी लक्ष्मी झांशी व ५ अहिल्याबाई होळकर.

यमजेत्रीच सावित्री भगिनी च निवेदिता ।

मीरा लक्ष्मीरहल्या च पंचैता पुण्यजीवनाः ॥ (भगिनी निवेदिता चरित्र)

पंच कर्में शरीरशुद्‌‍ध्यर्थ-१ वमन, २ विरेचन, ३ बस्ति, ४ तैलबस्ति व ५ नस्य. या पांच उपचारपद्धति आयुर्वेदांत सांगितल्या आहेत. (आयुर्वेद.)

पंचकर्में (संध्यासमयीं वर्ज्य)- १ आहार (भोजन), २ मैथुन, ३ झोप, ४ अध्ययन व ५ मार्गक्रमण, (भा. प्र. पूर्वखंड).

पंचकर्मेंद्रियें-१ हात, २ पाय, ३ वाणी, ४ शिश्न व ५ गुद.

पंच कर्मेंद्रियें व त्यांच्या अधिष्ठात्री देवता-१ वाचा-अग्नि, २ हात-इंद्र, ३ पाय-विष्णु, ४ गुद-सूर्य (मित्र) व ५ शिश्न-प्रजापति, पंचकर्मेंद्रियें व पंच ज्ञानेंद्रियें यांखेरीज मन हें अकारावें इंद्रिय असून त्याची अधिष्ठात्री देवता इंद्र आहे (सिद्धांतशिरोमणि)

पंचकर्म चिकित्सा-१ वमन, २ विरेचन, ३ अनुवासन (स्नेह-बस्ति) ४ निरुह (बस्ति क्काथ) व ५ नस्य अशा पांच प्रकारच्या चिकित्सेला म्हणतात (आयुर्वेद)

पंचकल्याणी (घोडा)- गुडव्यापर्यंत चारी पाय पांढरे व तोंडावर पांढरा पट्टा असतो असा घोडा. हा शुभलक्षणी मानतात.

(अश्वपरीक्षा).

पंचकल्याणिक (जिनधर्म)-गर्भकल्याणिक, २ जन्मकल्याणिक, ३ तपकल्याणिक, ४ केवलकल्याणिक आणि ५ मोक्षकल्याणिक. असे तीर्थंकर भगवानाच्या १ गर्भ, २ जन्म, ३ तप, ४ केवळ आणि ५ मोक्ष अशा पांच प्रसंगाच्या उत्सवप्रकारस पंच महाकल्याणिक म्हणतात.

पंचकलि (कलह-वास्तव्यस्थानें)- १ मिथ्या भाषण, २ उन्माद, ३ काम, ज४ हिंसादि दोष व ५ वैर. परीक्षितानें कलीला प्रयम चार स्थानें नेमून दिलीं (चारचे अंकांत पाहा). त्यानंतर कलीनें पुनः प्रार्थंना केल्यावरून परीक्षितानें आणखी पांच स्थानें कलील दिलीं.

(भा. ग. १. १७. ३९)

पंचकषाय – (अ) १ हिरडा, २ आमलक, ३ मंजिष्ट, ४ लोध्रव ५ टेंभुरणी ; (आ) शमी, २ उंवर, ३ अश्चत्थ, ४ वड आणि ५ पळस.

शम्युदुम्बरमश्चत्थं न्यग्रोधं च पलाशकम् ‌‍ ।

यज्ञं यज्ञे विमन्त्रेण दद्यात्पञ्चकषायिकम् ‌‍ । (भ. पु. १३५-३०) (इ)

१ जांभुळ, २ सांवरी, ३ चिकणा, ४ बकुल आणि ५ बोर. हे पंचकषाय देवीला प्रिया आहेत.

जंबूशात्मलिबांटयालं बकुलं बदरं तथा ।

कषाया पञ्च विज्ञेया देव्याः प्रीतिकराः शुभाः ॥ (दुर्गोत्सवपद्धति)

पंच काशी-१ वाराणशी, २ गुप्तकाशी, ३ उत्तरकाशी, ४ दक्षिणकाशी (तेन्काशी) व ५ शिवकाशी.

पंचकुळी-१ भोसले, २ गुजर, ३ शिर्के, ४ मोहिते व ५ महाडीक. हीं महाराष्ट्रांतील पांच प्रसिद्ध क्षत्रिय कुलें.

पंचकेणें-१ मिरीं, २ मोहरी, ३ जिरें, ४ हिंग आणि ५ धोंडफूल. याअ मसल्याच्या पांच जिनसांना म्हणतात.

पंच केदार-१ बदरीकेदार, २ मध्यमहेश्वर, ३ तुंगनाथ, ४ रुद्रनाथ व ५ गोपेश्वर.

पंच क्लेश-१ अविद्या, २ अस्मिता (आहेपणा, मीपणाची गांठ), ३ राग, ४ द्वेष आणि ५ अभिमान. या पांचांपासून उद्भवणार्‍या स्थूल वृत्ति, यांस क्लेसादिपंचक म्हणतात. (पातंजलयोग साधनपाद ३)

पंच कोश (आत्म्याचे)- १ जडशरीर, २ चैतन्य, ३ मन-बुद्धि, ४ अतिमानस (सूक्ष्मज्ञान) आणि ५ आनंद. (विज्ञानघन आणि आंनदघन) (महायोगी अरविंद)

पंच कोश (योगशास्त्र)- १ अन्नमय. २ प्राणमय, ३ मनोमय, ४ विज्ञानमय आणि ५ आनंदमय. असे पंचकोश म्हणजे जीवात्म्याची पांच आवरणें.

पंचकृष्ण (महानुभाव संप्रदाय)- १ श्रीकृष्ण, २ दत्तात्रय, ३ चांगदेव राऊळ, ४ गुंडम राऊळ आणि ५ श्रीचक्रधर. (आ) १ हंस, २ दत्त, ३ कृष्ण, ४ प्रशांत व ५ चक्रधर. (म. ज्ञा. को)

पंचाकाश – (अ) १ आकाश, २ महाकाश, ३ पराकाश, ४ तत्त्वाकाश आणि ५ सूर्याकाश (कल्याण योगांक ६२); (आ) १ घटाकाश, २ मठाकाश, ३ महदाकाश, ४ चिदाकाश आणि ५ निराकाश. (क. गी. २-२४)

पंचीकरण-१ पृथ्वी, २ आप, ३ तेज, ४ वायु आणि ५ आकाश. या पंचमहाभूतांपैकीं प्रत्येकाचा कमी जास्त भाग घेऊन त्या सर्वाच्या मिश्रणानें तयार होणार पदार्थ. याला पंचीकरण अथवा पांच तत्त्वांचें विवरण म्हणतात. (गी. र. १८१)

पंचखंडें-१ आशिया, २ युरोप, ३ अमेरिका, ४ आफ्रिका आणि ५ आस्ट्रेलेशिया असे या पृथ्वीचे पांच मोठे भूभाग.

पंचखाद्यें अथवा पंचमेवा – (अ) १ खारीक, २ खोबरें, ३ खसखस, ४ वेदाणा व ५ खडीसाखर ; (आ) १ खारीक, २ खोबरें, ३ डाळें, ४ लाह्या व ५ पोहे.

पंचख्याति-१ असत् ‌‍ ख्याति-शून्यवाद, २ आत्मख्याति-क्षणिक विज्ञानवाद, ३ अन्यथाख्याति-नैयातिक, ४ अख्याति-सांख्य व प्रभाकरमत, आणि ५ अनिर्वचनीय ख्याति-अद्वैत वेदान्त. या पांच ख्याति म्हणजे पदार्थांची प्रतीति.

अनिर्वचनीय जे ख्याति । तो वादू निश्चिती मी उद्धवा ॥ (ए. भा. १६-२०६).

पंच कार (गवयाचे)- (अ) १ गत, २ गर्व, ३ गांजा, ४ गीता आणि ५ गंगास्नान, हे पंच ’ ग ’ कार वैदिक धर्माचे पंचप्रान होत.

गायत्री गोविन्द गौ गीता गङ्‌‍गास्नान ।

इन पाँचोंकी कृपासे शीघ्र मिले भगवान ॥ (तत्त्वचिं. भाग २)

पंच कार दुर्लभ-१ गोमती नदी, २ गोमयस्नान, ३ गोदान, ४ गोपीचंदन आणि ५ गोपीनाथदर्शन.

पंच गोदानें-१ पापधेनु, २ उत्क्रांतिधेनु, ३ वैतरणीधेनु, ४ ऋण धेनु आणि ५ कामधेनु (म. वा. कोश)

पंचगंगा – (अ) १ नंदिनी, २ नलिनी, ३ सीता, ४ मालती आणि ५ विष्णुपदा (ज्वालामुखी पर्वतांत). (गदाधर भाष्य). (आ) १ किरणा, २ धूतपापा, ३ सरस्वती, ४ गंगा व ५ यमुना. (इ) १ शिवा, २ भद्रा, ३ भोगावती, ४ कुंभी आणि ५ सरस्वती (करवीर महात्म्य)

गोमती गोमयस्नानं गोदानं गोपिचंदनम् ‌‍ ।

दर्शनं गोपिनाथस्य गकाराः पंच दुर्लभाः ॥ (स्कंद. नागरखंड.)

पंच गंध – (अ) १ कस्तुरी, २ चंदन, ३ कापूर, ४ अगरू आणि ५ मलयागरुचंदन. हीं पांच प्रसिद्ध सुगंधी द्र्व्यें. हीं सर्व कार्यांत शुभदायक होत.

कस्तुरीचंदनं चंद्रमगरु द्वितीयं तथा ।

पचगंधसमाख्यातं सर्वकायेंषु शोभनम् ‌‍ ॥ (पद्म. पाटाळखंड). (आ) १ कापूर, २ कंकोळ, ३ लवंग. ४ जायफळ आणि ५ सुपारी. (दु. श. को.)

पंचगव्य-१ गोमूत्र, २ गोमय, ३ दूध, ४ दहीं व ५ तूप. हे पांचहि गाईपासून मिळणारे पदार्थ, सर्व पवित्र, धार्मिक कार्यांत शुद्धिकार्याकडे यांचा उपयोग करतात.

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिस्तथैव च ।

गवां पञ्च पवित्राणि पुनन्ति सकलं जगत् ‌‍ ॥ (स्कंद. रेवाखंड)

पंचगीता-१ भगवद्नीता, २ गणेशगीता, ३ भगवतीगीता, ४ सूर्यगीता आणि ५ शिवगीता

पंचगौड-१ सारस्वत, २ कान्यकुव्ज, ३ गौड, ४ उत्कल आणि ५ मैथिल. या पांच उत्तर भारतांतील ब्राह्मणांस पंचगौड म्हणतात.

’ गौडाः पञ्चेति विख्याता विंध्ययोस्तरबासिनः । ’ (वाराह पुराण)

पंचग्रंथ-१ संहिता, २ ब्राह्मन, ३ आरण्यक, ४ पद आणि ५ क्रम.

पंच ग्रंथी-१ पंचकोश, २ समष्टिसार, ३ मानुष विचार, ४ गुरुबोध आणि ५ सत्यशब्द टकसार या पांच कबीरपंथी ग्रंथास पंचग्रंथी म्हणतात.

पंच ” च ” कार-१ चहा, २ चिवडा, ३ चिरूट, ४ चंची आणि ५ चलच्चित्रपट या पंच ’ च ’ कारांनीं समाजपुरुषाला ग्रासलें आहे.

पंच कार (दुर्लभ)- १ जननी, २ जन्मभूमि, ३ जाह्लवी, ४ जनार्दन आणि ५ जनक,

जननी जन्मभूमिश्च जाह्लवी च जनार्दनः ।

जनकः पञ्चमश्चैव जकाराः पञ्च दुर्लभाः ॥ (सु.)

पंच कार तृप्ति न पावणारे-१ जांवई, २ जठर, ३ जाया, ४ जातवेद आणि ५ जलाशय.

जामाता जठरं जाया जातवेदा जलाशयः ।

पूरिता नैव पूर्यन्ते जकाराः पञ्च दुर्भराः ॥ (सु.)

पंचजन (वेदकालीन)- (अ) १ पुरु, २ अनु, ३ द्रहयु, ४ यदु व ५ तुर्वश. या पांच जमातींना ऋग्वेदकालीं पंचजन म्हणत ; (आ) १ ब्राह्मण, २ क्षत्रिय, ३ वैश्य, ४ शूद्र व ५ निषाद, (इ) १ गंधर्व, २ पितर, ३ वेद, ४ असुर आणि ५ राक्षस.

पंचजल (आपतत्त्व)- १ कामजल, २ चंचलजल, ३ आवरणजल, ४ जानीवजल आणि ५ विज्ञानजल. (तत्व-निज-बोध)

पंचाम्ल – (अ) १ अम्लवेतस, २ आमसोल, ३ महाळुंग, ४ डाळिंब व ५ ईडनिंवु, (आ) १ आमसोल, २ डाळिंब, ३ बोर, ४ वेतस आणि ५ चिंच. (इ) १ बोर, २ डाळिंब, ३ अमसोल किंवा चिंच, ४ चुका व ५ चणकाम्ल-हरभर्‍याची आंब.

कोल-दाडिम-वृक्षाम्ल-चुक्रिका-शुक्तिकारसम् ‌‍ ।

पंचाम्लकं समुद्दिष्टं तच्चोक्त चाम्लपंचकम् ‌‍ ॥ (रसरत्नसमुच्चय १०-८४)

पंचोदन अज (जीवात्मा)- १ शब्द, २ स्पर्श, ३ रूप, ४ रस आणि ५ गंध हे पांच विषय यांची पांच भोजने म्हणजे उपभोगाचे विषय होत. विषयरूप पांच प्रकारचे अन्न खातो म्हणून त्यास पंचौदन अज अथवा पंचभोजनी असें म्हटलें आहे. (अथर्व-अनु-मराठी भाग ३ रा)

पंचोपचार (पूजेचे)- १ ध्यान, २ आवाहन, ३ भक्त्यायुक्त निवेदन, ४ नीराजन व ५ प्रणाम. (आ) १ गंध २ पुष्प ३ धूप, ४ दीप आणि ५ नैवेद्य. (आन्हिक सूत्रावलि)

पंचतरणी (पंच तरंगिणी)- १ विमल, २ कमल, ३ चक्रसुता (चाका नदी), वितस्ता व ५ वैतरणी या पांच नद्यांचे प्रवाह एकत्र येतात असें ठिकाण अमारनाथचे वाटेवर आहे. या पांच धारा म्हणजेच सिंधूचा उगम म्हनतात.

पंच तन्मात्रा-१ शब्द, २ स्पर्श, २ स्पर्श, ३ रस, ४ रूप आणि ५ गंध. या पंचतन्मात्रा-पंचमहाभूतांचीं मूलतत्त्वें.

प्रकृति पुरुष महत्त्वत्व । पंच तन्मात्रा सूक्ष्मस्वभाव ॥ (ए. भा. १९-१६८)

पंच ताल-१ डोली ताल, २ सप्तरुद्रताल, ३ वासुकीताल, ४ लोकताल व ५ सतोपंथ ताल. हीं हिमालयांतील तीर्थें होत.

पंच तिक्त-१ निम्ब, २ गुळवेल, ३ अडुळसा, ४ परवर (कड् ‌‍ पडवळ) व ५ भटकटया (रिंगणा). या पांच कडू वनस्पतींस म्हणतात.

पंचतीर्थें-१ गंगाद्वार, २ कुशावर्त, ३ बिल्वक, ४ नीलपर्वत आणि ५ कनख. हीं पांच तीर्थें हरिद्वार येथें व त्र्यंबकेश्वरास गोदावरीचे परिसरांत आहेत ; (आ) १ वह्लितीर्थ, २ प्रल्हादकुंड, ३ नारदकुंड, ४ कूर्मधारा व ५ लक्ष्मीधारा. बदरीनाथ येथें,

पंचत्वचा-१ वड, २ पिंपळ, ३ पिंपरी, ४ जांभूळ आणि ५ आंबा. यांच्या सालीं. (धर्मशास्त्र)

पंचतंत्र-विष्णुशर्मा नामक ब्राह्मणानें रचिलेला प्राचीन संस्कृत ग्रंथ, यांत पांच कथानकें आहेत. या ग्रंथाचे द्वारें पं. विष्णुशर्म्यानें मूर्ख राजपुत्रांस चतुर केलें.

पंच देवपादप-पादप म्हणजे झाड. झाडें पायांनीं (मुळांनीं) पाणी शोषितात म्हणून पादप. १ मंदार, २ पारिजातक, ३ संतान, ४ हरिचंदन व ५ कल्पवृक्ष, गे पांच स्वर्गलोकींचे प्रमुख वृक्ष, (अमर)

पंच देवता (नित्य उपासनेच्या)- १ सूर्य, २ देवी, ३ विष्णु, ४ गणेश आणि ५ शिव.

आदित्यं अंबिकां विष्णुं गणनाथं महेश्वरम् ‌‍

गृहस्थः पूजयेत्पंच भुक्तिमुक्त्यर्थसिद्धये ॥ (सु.)

पंचदीर्घ-१ बाहु, २ नाक, ३ डोळे, ४ छाती आणि ५ पोट. हे पांची अवयव लांब असलेल्यास म्हणतात. सामुद्रिकांत शुभलक्षण मानतात. (म. वा. को.)

पंच देवी-१ दुर्गा, २ पार्वती, ३ सावित्री, ४ सरस्वती व ५ राधिका.

पंच देह-१ स्थूलदेह, २ सूक्ष्मदेह, ३ कारणदेह, ४ महाकारणदेह आणि ५ कैवल्य-ज्ञानदेह, (क. गी. २-८)

पंच दुःखें-गर्भदुःख., २ जन्मदुःख, ४ व्याधिदुःख ५ मृत्युदुःअख. (श्वेता-१-५)

पंच द्राविड-१ तेळंग, २ द्राविड, ३ महाराष्ट्रीय, ४ कर्नाटकी व ५ गुर्जर. या पांच दक्षिण भारतांतील ब्राह्मणांस पंचद्राविड म्हणतात. द्वाविडाः पंचविख्याता विंध्यदक्षिणवासिनः ॥ (वाराह पुराण)

पंच द्राविड भाषा-१ तामिळ, २ तेलगु, ३ मल्याळम्,, ४ कन्नड आणि ५ तुळु.

पंच दुर्ग-१ जलदुर्ग, २ पर्वतदुर्ग, ३ वृक्षदुर्ग, ४ ईरिणदुर्ग, (जेथें कोणत्याहि प्रकारची शेती होत नाहीं असा प्रदेश) व ५ धन्वदुर्ग

(वालुकामय प्रदेश), अशीं पांच संरक्षण-साधनें प्राचीन कालीं होतीं.

पंच दोष-१ काम, २ क्रोध, ३ भय, ४ निद्रा आणि ५ श्वास. हे पांच दोष जेवढे म्हणून देहधारी प्राणी आहेत त्यांच्या ठिकाणीं असतात. (म. भा. शांति)

पंच धातु-१ सोनें, २ रुपें, ३ लोखंड, ४ तांवें आणि ५ जस्त. या पंचधातु. पंचधातूंच्या मिश्रणानें तयार होणारी वस्तु टिकाऊ असते.

पंच धान्यें-१ गहूं, २ जव, ३ तांदूळ, ४ तीळ व ५ मूग. हवन करण्यास उक्त अशीं पांच धान्यें.

पंच धारा (जलप्रपात)- १ कूर्मधारा, २ प्रल्हाद धारा, ३ इंद्रधारा, ४ वसुधारा आणि ५ भृगधारा, यांतच कोणीकोणी उर्वशी (उर्वशीचे जन्मस्थान) धारेचा समावेश करतात. उंच उंच पर्वतावरून पडणारे हे पांच जलप्रपात वद्रीनाथाचे परिसरांत आहेत.

पंचनाथ-१ उत्तर-श्रीवदरीनाथ, २ दक्षिण-श्रींरगनाथ (श्रींरगम् ‌‍), ३ पूर्व-जगन्नाथ, ४ पश्चिम-श्रीद्वारकानाथ व ५ मध्य-श्रीगोवर्धननाथ (नाथद्वारा-राजस्थान).

पंचमी तिथी-वैदिक धर्मोत पंचमी तिथीस विशेष महत्त्व आहे. अनेक सण व पर्वें या तिथीस आढळतात. आषाढ शु. ५ स वीज पंचमी म्हणतात. निदान वीज जरी चमकली तर पावसाळा चांगला जाईल, अशी समजूत आहे, श्रावण शु, ५-नागपंचमी ; भाद्रपद शु. ५-ऋषिपंचमी ; आश्चिन शु. ५-ललितापंचमी ; कार्तिक शु. ५-लाभपंचमी ; माघ शु. ५-वसंत पंचमी ; फात्गुन व. ५ रंगपंचमी. इ.

पंचाग्नि – (अ) १ वडवाग्नि, २ मंदाग्नि, ३ जठराग्नि, ४ शोकाग्नि आणि ५ कामाग्नि. (क. गी. २-३३); (आ) १ दक्षिणाग्नि, २ गार्हपत्य, ३ आहवनीय, ४ सभ्य व ५ आवसथ्य. हे पांच श्रौताग्नि, होत ; (इ) १ स्वर्ग, २ मेघ, ३ पृथ्वी, ४ पुरुष आणि ५ स्त्री. या पांच अग्निद्वारां मानवाचा पुनर्जन्म होतो. (छां. अ. ५)

पंचाग्नि विद्या-१ द्युलोक, २ पर्जन्य, ३ पृथिवी, ४ पुरुष व ५ स्त्री. यांचे ठिकाणीम अग्नीची द्दष्टि ठेवून उपासना-चिंतन करणें ही पंचाग्नि-विद्या होय. (ब्रह्मसूत्र शां. भा. अ ३)

पंचाग्निसाधन-चारी दिशांना चार अग्निकुंडें प्रज्वलित करून ठेवा-वयाचीं व सूर्याकडे टक लावून तपश्चर्या करावयाची. याला पंचाग्निसाधन म्हणतात. हा विधि ग्रीष्मऋतूंत भरउन्हांत करावयाचा असतो. अशा प्रकारची तपस्या प्राचीन कालीं करीत असत.

पंचनद-१ वितस्ता, २ इरावती (असिकी), ३ चंद्रभागा (परुष्णी), ४ शतद्रु (सतलज) व ५ विपाशा. हीं वेदकालीन नांवें. या पांच नद्या असलेला (पंजाब) प्रदेश.

विवस्तेरावती चंद्रभागा मध्ये सरिद्वारा ।

शतद्रुश्च विपाशा च तेन पंचनदः स्मृतः ॥ (वि. पु. तळटीप) आधुनिक नांवें-१ झेलम, २ चिनाव, ३ रावी, ४ सतलज व ५ बियास.

पंच नमस्कार-१ अर्हतांना नमस्कार, २ सिद्धांना नमस्कार, ३ आचार्यांना नमस्कर, ४ उपाध्यायांना नमस्कार आणि ५ सर्व संतांना नमस्कार. हे पंच नमस्कार, सर्व पापांचा नाश करणारे व मंगलामध्यें मंगल असे जैन धर्मांत मानले आहेत.

पंचपदी-देवापुढें नित्य पांच अभंग व पांच पदें म्हणण्याची जी प्रथा तीस पंचपदी म्हणतात.

पंच पर्वत-१ वैदार, २ वराह, ३ वृषम, ४ ऋषिगिरि व ५ चैत्यक. मगधांत जरासंधाचे राजधानीं गिरिव्रजाचे परिसरांत असलेल्या पर्वतांस म्हणतात. (मुक्तेश्वर सभा. ६-८८)

पंचोन्मत्त-१ बलोन्मत्त, २ मदोन्मत्त, ३ राजोन्मत्त, ४ विजयोन्मत्त आणि ५ महामत्त. असा रावणाचा भाऊ कुंभकर्ण पंचोन्मत्त होता.

मदोन्मत्त बलोन्मत्त । राज्योन्मत्त गर्वोन्मत्त ।

विजयोन्मत्त महामत्त । पंचोन्मत्त कुंभकर्ण ॥ (भा. रा. यु. २७-५५)

पंच पतिव्रता-१ सती, २ पार्वती, ३ अरूंधती, ४ अनसूया आणि ५ शांडिली.

पंचपक्वान्ने-१ लाडू, २ पुरणपोळी, ३ साखरभात, ४ बासुंदी व ५ श्रीखंडपुरी. हीं पांच उंची पक्कान्नें. हीं सर्व भोजनाच्या वेळीं एकत्र वाढणें. ही ऐश्वर्याची परमावधि समजली गेली आहे. (आ) १ वीवर, २ लाडू, ३ खाजी, ४ जिलेबी आणि ५ गुळोरी. (क. क.)

पंच पुरुषार्थ-१ धर्म, २ अर्थ, ३ काम, ४ मोक्ष व ५ पराभक्ति.

जैसा ज्यासी भावार्थ । तैसा पुरवी मनोरथ ।

पढिये पंच पुरुषार्थ । तो हरि नांदत वैकृंठीं ॥ (ए. भा. २४-२७०)

पंच पंच उषःकाल-सूयोंदयापूर्वी पांच घटिकांचा काळ. पांच घटिका मिळून दोन तास होतात. हा समय नित्य उठून कार्यप्रवृत्त होण्याला फार प्रशस्त व शुभ मानला आहे.

पंच पल्लव – (अ) १ वड, २ पिंपळ, ३ पायरी, ४ जांभूळ व ५ आंबा (ब्राह्मांड पुराण); (आ) १ आंबा, २ उंचर, ३ जांभूळ, ४ रुई व ५ पिंपळ ; (इ) आंबा, २ जांभूळ, ३ कवठ, ४ महाळुंग आणि ५ वेल. (शब्दरत्न प्रकाश)

पंच पर्वकाळ – (अ) १ व्यतिपात, २ वैधुति, ३ संक्रांत, ४ पौर्णिमा व ५ अमावास्या. (आ) १ चतुर्दशी, २ अष्टमी, ३ अमावास्या, ४ पौर्णिमा व ५ रविसंक्रांति, हे पर्वकाल होत.

पंचपर्वा विद्या-१ वैराग्य, २ विचार, ३ योग, ४ तप व ५ ईशभक्ति, अशी पांच पर्वांनीं युक्त अशी विद्या आहे. ही साध्य झाली म्हणजे जीव मुक्तावस्थेस जातो असें वल्लभ संप्रदायांत मानलें आहे.

पंच परमेष्ठी (जैनधर्म)- १ अर्हतपरमेष्ठी, २ सिद्धपरमेष्ठी, ३ आचार्य, ४ उपाध्याय आणि ५ साधुपरमेष्ठी. (रत्नाकरंडक श्रावकाचार)

पंच परिवर्तनें (जैनधर्म)- १ द्रव्यपरिवर्तन, २ क्षेत्रपरिवर्तन, ३ कालपरिवर्तन, ४ भावपरिवर्तन आणि ५ भवपरिवर्तन.

पंच पुष्प-१ चंपक, २ आम्र, ३ शमी, ४ कमल आणि ५ कण्हेर. हीं देवतांना प्रिय आहेत.

पंच प्रमाणें-१ शब्दप्रमाण, २ अर्थापत्ति प्रमाण, ३ अनुमान प्रमाण, ४ उपमान प्रमाण आणि ५ प्रत्यक्ष प्रमाण.

पंच प्रलया-१ नित्यप्रलय, २ मरणप्रलय, ३ दैनंदिनप्रलय. ४ ब्रह्मप्रलय व ५ आत्यंतिक प्रलय. (भा. रा. किष्किंधा १२-२४)

(आ) निद्र-प्रलय, २ प्राण-प्रलय, ३ भूत-प्रलय, ४ ब्रह्म-प्रलय व ५ विवेक-प्रलय (ह्रत्पद्म.)

पंच प्रयाग – (अ) १ विष्णुप्रयाग-लेटी व अलकनंदा संगम, २ कर्णप्रयाग-पिंडार व अलकनंदा, ३ रुद्रप्रयाग-मंदाकिनी व अलकनंदा, ४ देवप्रयाग-भागीरथी व अलकनंदा व ५ भूतप्रयाग-यमुना व गंगासंगम. अलाहाबादेस जो त्रिवेणी संगम आहे हा भूतप्रयागव बाकीचे चार हिमालयांत बदरीनारायणाचे वाटेवर आहेत.

दूरमार्ग पंचप्रयाग । वेदप्रयाग । शिवप्रयाग ।

कर्णप्रयाग ब्रह्मप्रयाग । अतिगुप्तप्रयाग पांचवा. (भा. रा. बाल. ७-२३)

पंच प्रवृत्ति जीवनाला आधारमूत-१ जिजीविषा-जगण्याची इच्छा, २ विजिगिषा-जिंकत राहाण्याची ३ रिंरसा-सुखाचा शोध घेण्याची, ४ जिज्ञासा-जाणण्याची व ५ मुमुक्ष-मुक्त होण्याची इच्छा. (माऊली जानेवारी १९६३)

पंच पांडव-१ धर्म, २ भीम, ३ अर्जुन, ४ नकुल, आणि ५ सहदेव.

पंच प्राण-१ प्राण-अन्नप्राशन, २ अपान-गुदस्थानीं मलमूत्र धारण करणार, ३ व्यान-पाचन, ४ उदान-ऊर्वगमन करणारा व ५ समान-डोळे मिटणें व उघडणें. हे पंचप्राण शरिरांतील पांच प्राणवायु होत. त्यांची स्थानें अनुक्रमें १ नाक, २ गुद, ३ सर्व शरीर, ४ कंठस्थान व ५ नाभिस्थान हीं होत.

पंचप्राण (नाटयाचे)- १ संघर्ष, २ संवाद, ३ प्रसंग, ४ समस्था आणि ५ स्वभाव लेखन (केसरी) ८-१०-१९५४.

पंच प्राण (लौकिकांत)- १ बायको, २ तिची बहीण, ३ सासू, ४ सासरा व ५ मेहूणा. हे कलिनिर्मित पंचप्राण होत.

गृहिणी भगिनी तस्याः श्वशुरौ श्याल इत्यपि ।

प्राणिनां कलिना सृष्टाः पंचप्राणा इमे परे ॥ (रामदास मासिक आषाढ १८७४)

पंचप्रान (भारतीय संस्कृतीचे) १ वेद, २ उपनिषदें, ३ श्रीभद्‌‍भग-वद्‌‍गीता, ४ रामायण व ५ महाभारत (पुरुषार्थ)

पंच प्राण वाङवयाचे-१ प्रयत्न, २ प्रचीति, ३ प्रक्षोभ, ४ प्रसाद व ५ प्रतिभा (महाराष्ट्र. ध. प्रणेते)

पंचप्राण संस्कृतीचे-१ विचार (तर्क), २ भावना आणि कल्पना, ३ कला, ४ नीति आणि ५ धर्म (साहित्याचा संसार)

पंच प्रेषित-१ झरतुष्ट्र, २ महावीर, ३ बुद्ध, ४ खरीस्त व ५ महंमद.

’ पंचैते प्रेषिताः तेषां चिन्तनं हितकारकम्  ’ (श्रीयुत जून १९६३)

पंच प्रासाद-मध्यभागीं गर्भागाराव एक मुख्य कळस व चार बाजूंस चार लहान कळस अशा प्रकारच्या शिल्परचनेस पंच प्रासाद म्हणतात.

पंच बला-१ बला, २ नागबला, ३ महाबला, ४ अतिबला व ५ राजबला. बला म्हणजे आकस्मिक संकट, अथवा पीडा. (दु श. को.)

पंच बलें – (अ) १ बाहुबल, २ अमात्यबल (सल्लागार-सामान्य लोकांचे बाबतींत), ३ धनबल, ४ कुलबल व ५ बुद्धिबल. हीं पांच प्रकारचीं बलें होत ; (आ) १ इंद्रियबल, २ मनोबल, ३ बुद्धिबल, ४ नैतिक बल आणि ५ शरीरबल. (इ) १ श्रद्धा, २ उत्साह, ३ समाधि, ४ स्मृतिव ५ प्रज्ञा (अभिधम्म)

पंच बदरी-१ विशाल बदरी (बदरीनाथ), २ योगबदरी (पंडुकेसर), ३ भविष्यबदरी (तपोवन-जोशी मठापासून ८ मैल), ४ वृद्धबदरी

(अत्रिमठ) व ५ ध्यानबदरी (सीलांग). हीं पांची स्थानें स्थानें बदरीनाथाचे परिसरांत आहेत.

पंच बाजारपेठा भक्तीच्या (महाराष्ट्र)- १ श्रीक्षेत्र पंढरी, २ आळंदी, ३ देहू, ४ सज्जनगड आणि ५ पैठण, (माऊली मासिक)

पंचबाण-पंचशर-१ अरविंद (लालकमल), २ अशोक, ३ आम्रमंजिरी, ४ जाईचें फूल किंवा मोगरा व ५ नीलकमल. हे पंचबाण म्हणजे मदनाचीं आयुधें होत. मदनाला पंचबाण अथवा पंचशर म्हणतात. याच्या धनुष्याचे बाण म्हणजे पांच फुलें असें मानलें आहे. (आ) (गुणवाचक) १ उन्माद आणणारा, २ तापन-तप्त करणारा, ३ शोषण — कृश करणार, ३ स्तंभ्भन-क्रियाहीन व ५ संमोहन-मोह पाडणारा.

अरविदमशोकं च चुतं च नवमल्लिका ।

नीलोत्पलं च पञ्चैते पंचबाणस्य सायकाः ॥ (सु.)

” संमोहनं च कामस्य पंचबाणाः प्रकीर्तिताः ॥ (सु.)

पंच बिल्व-१ तुलसी, २ बिल्व, ३ निर्गुडी, ४ लिंबू व ५ आवळी.

तुलसी बल्वं निर्गुडी जंबीरामलकं तथा ।

पंचबिल्वसमाख्यातं एकबिल्वं शिवार्पणम् ‌‍ ॥ (चंडिकोपास्ति दीपिका ।

पंचब्रह्म सनातन-१ तारक, २ दंडक, ३ कुंडल, ४ अर्धचंद्रक आणि ५ बिंदुसंकाश असें सनातन पंच ब्रह्म आहे. (क. गी. २-१)

पंचात्मक ब्रह्म-१ ॐ, २ गणपती, ३ मन, ४ परब्रह्म व ५ आत्मा. ॐ हाच पंचविध किंबा यासच पंचात्मक ब्रह्म म्हणतात. (ध्यान योग रहस्य)

पंच प्रवाह भारतीय संस्कृतीचे-१ यज्ञ, २ योग, ३ ज्ञान, ४ भक्ति आणि ५ कर्म. (ज्ञानेश्व्री प्रवेशिका प्रस्तावना)

पंचभयें-१ ईश्वरभय, २ धर्मभय, ३ समाजभय, ४ शासनभय व ५ शरीरभय. हीं पांच भयें मानवाला दुराचरणापासून परावृत्त करणारीं. (तुलसीदल)

पंच भक्तिमती-१ अनसूया, २ शबरी, ३ गोपीजन, ४ विदुर-पत्नी व ५ राणी मीरा. या पांच प्रसिद्ध भक्तिमती होत.

पंचभद्र-१ गुळवेल, २ पित्तपापडा, ३ वाळा. ४ काडे चिराईत व ५ सुंठ. या पांच वनस्पतींस आर्यवैद्यकांत पंचभद्र म्हणतात. (आ) १ सर्व शरीर पिवळें असून पाय आणि तोंड मात्र श्वेतवर्ण असणारा घोडा. किंवा १ कंठ, २ पाठ, ३ मुख, ४ कटि व ५ पार्श्वभाग या पांच ठिकाणीं भोवरें असलेल्या घोडयास म्हणतात. हा शुभ लक्षणी मानतात. (म. वा. को.)

पंचभ्रम-१ भेदभ्रद, २ कर्तूत्वभ्रम, ३ संगभ्रम, ४ विकारभ्रम आणि ५ सत्याभास. (मो. प्र.)

पंचभाव – (अ) १ शांत, २ दास्य, ३ सख्य, ४ वात्सल्य आणि ५ मधुर. या पंचभावास आध्यात्मिक जगतांत पंचभाव म्हणतात.

(आ)

१ सृष्टि, २ स्थिति, ३ प्रलय, ४ तिरोभाव व ५ अनुग्रह (संस्कृतीचीं प्रतीकें.)

पंच भावना – (अ) १ आदर, २ भीति, ३ आश्चर्य, ४ आनंदा व ५ प्रेम (आ) १ भय, २ विरोध, ३ आप्तपणा, ४ स्नेह व ५ भक्ति. या पांच उत्कट भावनांपैकीं परमेश्वरासंबंधानें राज वेनाची एकहि भावन नव्हती, अशी भागवतांत कथा आहे. (भाग ७-१-३७)

पंचभिक्षु-१ कौडिण्य, २ वप्र, ३ भद्र्यु, ४ महानाम व ५ अश्वजित्. हें गौतमबुद्धानें प्रथत उपदेशिलेले पांच भिक्षु होत.

पंच भिक्षुव्रतें-१ चोरी न करणें, २ ब्रह्मचर्य, ३ त्याग, ४ लोभाचा अभाव व ५ अहिंसा.

अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च त्यागो लोभस्तथैव च ।

व्रतानि पञ्च मिक्षूणामहिंसा परमाणि वै ॥ (मार्कण्डेय पु.)

पंचभू-संस्कार-१ परिसमूहन-पाणी शिंपडणें, २ उपलेपन-गोमयानें सारवणें, ३ उल्लेखन-देवता नामांचा रेखानें उल्लेख करणें, ४ मृद्‌‍उद्धरणमाती उकरून काढणें आणि ५ अभ्युक्षण-प्रोक्षण करणें, होमहवन प्रसंगीं अग्नि प्रतिष्टापना करण्यापूर्वी अशा पांच प्रकारांनीं भृ-शुद्धि करावयाची असते. (गृह्मसूत्रें)

पंच भेद (संन्याअ दीक्षेचे)- १ आश्रच, २ तीर्थ, ३ सरस्वती, ४ भारती व ५ परमहंस. असे पांच प्रकार.

पंचभृंग-१ देवदालीं (देवडंगरी), २ शमी, ३ भृंग (भांग), ४ निर्गुंडी आणि ५ तामलक. (म. वा. को.)

पंच कार-१ मद्य, २ मांस, ३ मत्स्य, ४ मुद्रा आणि ५ मैथुन. या पांच वस्तूंचें सेवन हा शाक्तपंथांतील वाममागींयांत आचारधर्म समजला जातो.

मकारपञ्चकं देवि । देवानामपि दुर्लभम् ‌‍ ॥ (गुप्तसाधनतंत्र)

पंच महाकव्यें (संस्कृत)- १ रघुवंश, २ कुमारसंभव, ३ किराता-र्जुनीय, ४ शिशुपालवध व ५ नैषधचरित.

पंच महाग्रह-१ मंगळ, २ बुध, ३ गुरु, ४ शुक्र आणि ५ शनि.

पंच मानव (पांच प्रकारचे लोक)- १ विद्वान ‌‍, २ शूरवीर, ३ व्यापारी, ४ कारगीर व ५ वन्यजन. (अथर्व-अनु-मराठी)

पंच महातत्त्वांचीं देवस्थानें-१ पृथ्वी-कांचीवरम् ‌‍, २ आपजंबुकेश्वरम् ‌‍, ३ तेज-अरुणाचलम् ‌‍, ४ वायु-कालहस्ति व ५ आकाश-चिदंबरम्. हीं पांचीं देवस्थानें दक्षिण भारतांत मद्रास राज्यांत आहेत.

पंच महातत्त्वांचीं पांच विषय-१ पृथ्वी-गंध, २ आप-रस, ३ तेज-रूप, ४ वायु-स्पर्श आणि ५ आकाश-शब्द, (तत्त्व-निजबोध-विवेक)

पंच महातत्त्वांचीं दहा इंद्रियें-१ पृथ्वी-नाक व गुद, २ जल-जीभ व लिंग, ३ तेज-नेत्र व पाय, ४ वायु-त्वचा व हात आणि ५ आकाश-कान व मुख. (तत्त्व-निजबोध-विवेक)

पंच महादीक्षा-१ स्पर्श-दीक्षा, २ द्दष्ट-दीक्षा, ३ ध्यान-दीक्षा, ४ शब्द (मंत्र)- दीक्षा आणि ५ संकल्प-दीक्षा. (माऊली विशेषांक)

पंच महापातकें – (अ) १ ब्रह्महत्त्या, २ भरूणहत्त्या, ३ बालहत्या, ४ गोहत्त्य आणि ५ स्त्रीलत्त्या ; (आ) १ ब्रह्महत्त्या, २ सुरापान, ३ चोरी, ४ गुरुदारागमन आणि ५ अशांशीं संसर्ग ठेवणें. हीं पंचमहापातकें व हीं ज्यांचेकडून घडतात ते पंचमहापातकी होत. (स्कंदकुमा. ३६-२)

पंच महाभूतें-१ पृथ्वी, २ आप, ३ तेज, ४ बायु आणि ५ आकाश, हीं पंच महाभूतें परमात्म्यानें विश्वोत्पत्तीकरितां निर्माण केलीं.

(क. गी. २-१३) यांना भूतपंचक म्हणतात.

पंचमहाभूतांचे स्वभाव, धर्म, गुण, आकार आणि रंग –

१ पृथ्वी-कठोरता-गंध-भ्रमण-स्थूल-पीत

२ आप-शीतलत्व-रस-अधोगमन क्रिया-स्थूल-श्वेत.

३ तेज-उष्ण अथवा प्रकाश-रूप-ऊर्ध्वगमन क्रिया-स्थूल-लाल-सूक्ष्माकार.

४ वायु-कोमलत्व-स्पर्श अथवा शब्द-तिर्यग्गमन क्रिया-सूक्ष्माकार-हिरवा.

५ आकाश-शून्यधर्म-निर्गुण-अक्रिय-गोलाकार-रंगरहित. (पंचग्रंथी)

पंच महाभूतांचीं पांच प्रतीकें-१ पृथ्वी-आयत, २ आप-वर्तुळ, ३ तेज-त्रिकोन, ४ वायु-चंद्रकोर व ५ आकाश-ज्योत. (केसरी २१ ऑगस्ट १९६०)

पंच मात्रा-१ अकार, २ उकार, ३ मकार, ४ इकार आणि ५ बिंदु, या पंच मात्रा होत.

पंच महायज्ञ-१ ब्रह्मयज्ञ-अध्यापन, २ पितृयज्ञ-तर्पण, ३ देवयज्ञ-वैश्वदेव होम, ४ भूतयज्ञ-बलिहरण व ५ मनुष्ययज्ञ-अतिथि-सक्तार.

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञश्च तर्पणम् ‌‍ ।

होमो दैवो बलिर्भूंतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ‌‍ ॥ (मनु.) (आ) १ मातृपितृभक्ति, २ पातिव्रत्य, ३ समता, ४ मित्रांचा द्वेष न करणें व ५ विष्णुभक्ति.

पित्रोरर्चाऽथ पत्युश्च साम्यं सर्वजनेषु च ।

मित्राद्रोहो विष्णुभक्तिरेते पञ्चमहामखाः ॥ (पद्म. सृष्टि, ७-१३)

पंच महाविषें-१ सोमल, २ हरताळ, ३ मनशीळ. ४ वत्सनाभ आणि ५ सर्प विष. (शा. नि.)

पंच महाव्रतें (जैनधर्म)- १ अहिंसा, २ असत्य त्याग, ३ अस्तेय ४ ब्रह्मचर्य व ५ अपरिग्रह. अशीं पांच व्रतें पाळण्याची भिक्षु-मिक्षुणींस शपथ घ्यावी लगते ; (आ) १ सत्य, २ अस्तेय, ३ अहिंसा, ४ ब्रह्मचर्य व ५ शास्त्र आज्ञापलन. हीं सर्वसामान्य पंचमहाव्रतें.

पंच महाव्याधि-१ मूळव्याध, २ यक्ष्मा (क्षय), ३ कोड, ४ प्रमेह आणि ५ उन्माद.

पंच महाभूतांचीं पंचवीस तत्त्वें – (१) पृथ्वी-१ अस्थि, २ मांस, ३ नाडी, ४ त्वचा व ५ रोम ; (२) अपा-१ शुक्त (वीर्य), २ शोणित

(रक्त), ३ लाळ, ४ मूत्र व ५ स्वेद ; (३) तेज-१ क्षुधा, २ तुषा, ३ आलस्य, ४ निद्रा व ५ कांति ; (४) वायु-१ चलन, २ वलन, ३ पलायन, ४ प्रसरण व ५ आकुंचन ; (५) आकाश-१ काम, २ क्रोध, ३ शोक, ४ मोह व भय. (विचारचंद्रोदय दर्शन)

पंच महाशब्द – (अ) १ झांज, २ नगारा, ३ कर्णा, ४ चौघडा व ५ पिपाणी ; (आ) १ शिंग, २ ताशा, ३ नगारा, ४ शंख व ५ जय-घंटा, हीं पांच मोठया आवाजाचीं वाद्यें होत व तीं प्राचीन काळीं राजाची स्वारी निघाली असतां वाजवीत असत. तो एक प्रकारचा मान  (विरुद) समजला जात असे.

पंच महासरोवरें-१ बिंदु सरोवर-सिद्धपूर-मातृगया, २ नारायण सरोवर-कच्छप्रांत, ३ मानस सरोव-हिमालयांत, ४ पुष्कर-अजमीरजवळ व ५ पंपा सरोबर-होसपेठजवळ.

पंच महासागर-१ उत्तर महासागर, २ दक्षिण महासागर, ३ हिंदी महासागर, ४ पॅसिफिक (प्रशांत) महासागर आणि ५ अटलांटिक महासागर, हे पृथ्वीवरील पंच महासागर होत. यांत प्रशांत महासागर अधिक खोल व मोठा आहे.

पंच माता-१ राजपत्नी, २ गुरुपत्नी, ३ मित्रपत्नी अथवा भ्रातृपत्नी, ४ पत्नीमाता  (सासू) आणि ५ आपली माता. या पांच माता-मातेसमान होत. (वृ. चा. ४-२०)

पंच प्यारे-शिखांचे दहवे गुरु. गुरु गोविंदसिंग यांनीं खालसा पंथ स्थापन केला. त्यांनीं ज्या पहिल्या पांच जणांना पंथाची दीक्षा दिली त्यांस पंचप्यारे म्हणतात. तेः-१ दयाराम, २ धरमचंद, ३ मुखनचंद, ४ साहेबचंद व ५ हिंमतराय. (शिखांचा इतिहास)

पंचमुखें (शिवदेवतेचीं)- १ सद्योजात, २ वामदेव, ३ अघोर, ४ तत्पुरुष आणि ५ ईशान. अशीं शिवाचीं पांच मुखें व स्वरूपें होत.

(पाशुपततंत्र) यांनाच पंचब्रह्में असेंहि म्हणतात त्यांपासून अनुक्रमें १ रेणुकाचार्य, २ दारुक  (मरुल), ३ घंटाकर्ण  (एकोराम, ४ धेनुकर्ण

(पंडिताराध्य) व ५ विश्वकर्ण (विश्वाराध्य) असे पंचाचार्य अवतरले. (सुप्रवोधागम)

पंच मुद्रा – (अ) (जप विधि) १ कमल, २ कलश, ३ धेनु, ४ ज्ञान आणि ५ अंजलि. अशा पांच प्रकारच्या मुद्रा करून जप करावा असें सांगितलें आहे.

कमलं कलाशं धेनुं ज्ञानमञ्जलिमेव च ।

पञ्चमुद्राः प्रदशीं श्रीसूक्तं च जपेद्‌‍बुधः ॥ (श्रीसूक्त फलश्रुति) (आ) (मुद्रा धारण) १ चक्र, २ शंख, ३ गदा, ४ पद्म आणि ५ नारायण. अशा पांच मुद्रा मध्वसंप्रदायी शरीरावर धारण करतात. (इ) (दीक्षाविधि) १ भिक्षापात्र, २ दंडकाष्ठ, ३ भगवी कंथा, ४ कमंडलु व ५ विभूति, या पांच वस्तु वीरशैव संप्रदायांत दीक्षाविधीस लागतात. त्यांसहि पंचमुद्रा म्हणतात. (ई) (योगशास्त्र) १ चाचरि, २ भूचरी, ३ अगोचरी, ४ खेचरि आणि ५ अलक्ष्य. (क. क. स्तबक ८)

पंच मूल – (अ) १ शालपणीं, २ पृष्टिपणीं, ३ रिंगणी, ४ डोरली व ५ गोखरूं  (लधुपंचमूल),  (आ) १ वेल, २ ऐरण, ३ टेंटू, ४ पाडळ व ५ शिसव, (बृहत्‌‍पंचमूल),  (इ) १ शतावरी, २ विदारिकंद, ३ जीवंती, ४ पाषाणी व ५ जीवक, (ई) १ गंधाणागवत, २ हला, ३ अश्वदंष्ट्रा, ४ शिरीष व ५ कासमिंदा (तृणपंचमूल). (उ) १ शर, १ इक्षु, ३ दर्म, ४ कसई व ५ साळी भात  (तृणपंचमूल).  (ऊ) १ जीवक, २ ऋषभक, ३ मेद, ४ महामेद व ५ जीवन्ती.  (ए) १ पुनर्नवा, २ बला, ३ एरंड, ४ रान उडीद व ५ रानमूग, (ऐ) १ गोखरूं, २ लहान बोरी, ३ इंद्रवारुणी, ४ कासविंदा व ५ शिरस. (ओ) १ गुळवेल, २ मेडशिंगी, ३ उपलसरी, ४ विदारिका व ५ निशा (वल्लीपंचमूल)

(म. वा. को.)

पंच मुळें-१ डाय (दाय), २ डोला, ३ रिंगणी, ४ रानबांगीं आणि ५ गोक्षुर यांस आर्यवैद्यकांत पंचमुळें म्हणतात.

संख्या ५

पंच मूर्खलक्षणें-१ गर्विष्ठ, २ दुरुत्तरें करणें, ३ हट्टी, ४ अप्रिय भाषण करणें व ५ दुसर्‍याचें भलेंबुरें न जाणणें.

मूर्खस्य पंचचिह्लानि गर्वी दुर्वाचनी तथा ।

हठी चाप्रियवादी च परोक्तं नैव मन्यते ॥ (सु.)

पंचमूत्रें-१ गाय, २ शेळीं, ३ म्हैस, ४ मेंढी व ५ गाढव या पांच प्राण्यांचीं मूत्रें चेतनावर्धक औषधी आहेत.

गोजनिका महिषीणां नूत्रं गर्दभकस्य च ।

पंचमूत्रं कटूष्णस्य शोधनं वृष्यमीरितम् ‌‍ (शा. नि.)

पंच मोक्षासनें-१ पर्यंक, २ अर्धपर्यंक, ३ वज्र, ४ वीर आणि ५ सुखासन-पद्मासन पूर्वक-कायोत्सर्ग, (संस्कृतिकोश)

पंचमृत्तिका-१ विटकर, २ गेरू, ३ क्षार मृत्तिका, ४ भस्म आणि ५ वारुळाची माती. या पांचांना पंच मृत्तिका म्हणतात. व त्य पवित्र मानतात. इष्टिका गैरुका लोणं भस्मवलंइकमृत्तिका ।

रसप्रयोगकुशलैः कीर्तिताः पंचमृत्तिकः ॥ (र. र. समुच्चय १०. ८३)

पंच मोक्षसाधनें-१ मुद्राधारण, २ त्रिपुंड्र, ३ विष्णुनामें ठेवणें, ४ विष्णुप्रिय माला धारण करणें व ५ ’ ॐ नमो नारायणाय ’ हा मंत्रोपदेश. हीं पांच मोक्षसाधनें रामानुज संप्रदायांत मानलीं आहेत.

पंच यज्ञ-१ स्नान, २ दान ३ तप, ४ होम व ५ पितृयज्ञ (तर्पण). हे पांच यज्ञ नित्याचे होत.

पंच योग – (अ) १ क्रियायोग, २ मंत्रयोग, ३ ह्ठयोग, ४ नादयोग, आणि ५ राजयोग ; (आ) १ मंत्रयोग ; २ स्पर्शयोग, ३ भावयोग, ४ अभावयोग आणि ५ महायोग, (लिंग. अ. ५५)

पंच रत्न-१ रामलला नहच्छू, २ पार्वती मंगल, ३ जानकी मंगल ४ वैराग्य सांदीपनी आणि ५ बरवैरामायण. या श्री संत तुलसीदासांच्या ग्रंथास म्हणतात.

पंच रत्नें – (अ) १ माणिक, २ नील, ३ पाच, ४ पुष्कराज व ५ हिरा ; (आ) १ सोनें, २ रुपें, ३ मोतीं, ४ माणिक आणि ५ पोवळें. हीं सर्व देवांना प्रिय अशीं पांच रत्नें (विष्णुधमोंत्तर); (इ) १ इंद्रनीलमणी, २ हिरा, ३ माणिक, ४ मोतीं व ५ प्रवाळ.

नीलकं वज्रंक चेति पद्मरागश्च मौक्तिकम् ‌‍ ।

प्रवालं चेति विज्ञेयं पंचरत्नं मनीषिभिः ॥ (सु.)

पंच रत्नें (सौराष्टाची)- १ नदी, २ नारी, ३ घोडे, ४ श्री. सोमनाथ आणि ५ द्वारका. (हरिदर्शन).

सौराष्ट्रे पंचरत्नानि नदीनारीतुरंगमाः ।

चतुर्थं सोमनाथं च पञ्चमं हरिदर्शनम् ‌‍ ॥ (केसरी ११-६-१९५१)

पंचरत्न गीता-१ श्रीभगवद्नीता, २ विष्णुसहस्त्रनाम, ३ भीष्मस्तवराज, ४ अनुस्मृति व ५ गजेंद्रमोक्ष या पांच अध्यात्म ग्रंथांस समुच्चयानें.

पंचरसा-आवळ्याला संस्कृतमध्यें पंचरस हें नांव आहे. हें अत्यंत आरोग्यदायक असून यांत पंचरसांचें मिश्रण असतें. यापासून आयुर्वेदांतील दीर्घायुदायक च्यवनप्राशा हें औषध तयार करतात.

पंचरसी-१ सुवर्ण, २ रुपें, ३ लोह, ४ तांबें व ५ जस्त. या पांच धातूंच्या मिश्रणानें बनविलेली वस्तु,

पंच राजचिह्रें-१ छत्र, २ चामर, ३ सिंहासन, ४ मुकुट आणि ५ राजदंड.

पंच लवणें-१ सामुद्र, २ सैंधव, ३ संचळ, ४ बिडलोण आणि ५ बांगड्खार.

पंच लक्षणें (अनन्य भजनाचीं)- १ निरपेक्षता, २ ईशचिंतन, ३ शांति, ४ समदर्शन व ५ निर्वैर. (ए. भा. १४-१६२ ते १८५)

पंच लक्षणें (धश्चोटाचीं)- १ सामान्य मनुष्याच्या दुपटीनें आहार, २ वेळीं अवेळीं झोपणें. ३ अति विषयलंपट, ४ मान आणि ५ अपमान. या दोहोंबद्दल सारखाच बेफिकीर.

आहारं द्विगुणं प्रोक्तं शय्या च कुचचर्दनम् ‌‍ ।

नास्ति मानापमानं च धश्चोंट पंचलक्षणम् ‌‍ ॥ (सु.)

पंच लक्षणें (पुराणांचीं)- १ सर्ग-उत्पत्ति, २ प्रतिसर्ग-संहार, ३ पुनरुत्पत्ति, ४ मन्वन्तर (वेगवेगळ्या मनूच्या कालांतील कथा) आणि ५ वंशानुचरित. (सूर्यचंद्रवंशीय राजांच्या कथा.)

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वत्नराणि च ।

वंशानुचरितं चैव पुराणं पंचलक्षणम् ‌‍ ॥ (सु.)

पंच लक्षणें (पुरुषाचीं)- १ सत्पात्रीं त्याग, २ गुणाचा प्रेमी, ३ बंधुवर्गास समान भाग देणारा, ४ शात्र जाणणारा आणि ५ पराक्रमी.

पात्रे त्यागी गुणे रागी संविभागी च बंधुषु ।

शास्त्रे बोद्धा रणे योद्धा पुरुषः पंचलक्षणः ॥ (सु.)

पंच लक्षणें व्याख्यानाचीं-१ पदांचा च्छेद करणें, २ अर्थ सांगणें, ३ समासांचा विग्रह करणें, ४ वाक्यांची अन्वयद्वारा योजना करणें आणि ४ आक्षेपांचे समाधान. ” आक्षेपस्य समाधानं व्याख्यानं पंचलक्षणम् ‌‍ । ” (पंचदशी)

पंच लक्षणें (श्रेष्ठत्वाचीं-१ निष्काम, २ मननशील, ३ शमदमसंपन्न ४ अद्वेष्टा व ५ समद्दष्टि. निरपेक्षं मुनिं शान्तं विवैंरं समदर्शिनम् ‌‍ । (भाग. ११-१४-१६)

पंच लहरी-१ गंगालहरी, २ पीयूषलहरी, ३ सुधालहरी, ४ अमृतलहरी व ५ करुणालहरी. या जगन्नाथपंडितकृत पंचकाव्यांना म्हणतात. (आपटे कोश)

पंच कार संपन्न स्त्री भाग्यानेंच मिळतें-१ अनुकूल, २ निर्मल. ३ कुलीन, ४ कुशल आणि ५ सुशील.

अनुकूलां विमलागीं कुलजां कुशलां सुशीलसंपन्नां ।

पंच ’ ल ’ कारां भार्यां पुरुषः पुण्योदयाल्लभते ॥ (सु.)

पंच लावण्यें स्त्रीजीवनांतील-१ निद्रासौंदर्य, २ स्ननसौंदर्य, ३ मानसौंदर्य, ४ रागसौंदर्य आणि ५ अनुरागसौंदर्य. हीं स्त्रीजीवनांतील पांच प्रकारचीं लावण्यें होत.

पंच लोह-१ कांसें, २ पितळ, ३ तांबें, ४ शिसें व ५ कथील. हे पांच धातु एकत्र केल्यानें तयार होणारा धातु. (आयुर्वेद)

पंच कार-१ विद्या, २ वपु, ३ वाचा, ४ वस्त्र आणि ५ विभव. हे पांच ’ व ’ कार मनुष्याला वैभव प्राप्त करून देणारे आहेत.

” वका रेः पञ्चमिहींनो नरो नाप्नोति गौरवम् ‌‍ ॥ (सु.)

पंच वह्लि-१ प्रलयानल, २ विद्युदानल, ३ वडवानल, ४ शिवनेत्रानल व ५ द्वादशादित्यरूपानल. असे पांच अग्नि. (हंस कोश)

पंच वक्त्र-वदन-शिवाचीं पांच मुखें १ सद्योजात, २ तत्पुरुष, ३ अघोर, ४ वामदेव व ५ ईशान.

पंच वल्कलें – (अ) १ अश्वत्थ, २ अंजीर (न्यग्रोध), ३ उंबर, ४ पिंपरी आणि ५ वेतस यांच्या साली. यांना पंच वल्कलें म्हणतात ;

(आ) १ वड, २ उबंर, ३ पिंपळ. ४ पासेरस आणि ५ नांदुखीं किंवा वेतस.

पंच वर्ज्य नामें-१ आत्मनाम, २ गुरुनाम, ३ कृपणनाम, ४ ज्येष्ठापत्यनाम व ५ पत्नीनाम. ज्याला पुष्कळ जगण्याची इच्छा असेल त्यानें या पांचांस नांवानें संबोधूं नये. सौमाग्यवतीनें पतीचें नांव घेऊं नये हें अनुमेय समजावें.

पंच वज्रनिवारक-१ सुमन्तु, २ वैशंपायन, ३ पुलस्त्य, ४ पुलह आणि ५ जैमिनी. (प्रा. च. को.)

पंचवर्ण-१ तांबडा वर्ण-रेडइंडियन्स, २ पांढरा-युरोपियन, ३ काळा-शिद्दी, ४ पिवळा-चिनी-जपानी व ५ सांवळा-भारतीय अशी पांच वर्णोंची प्रजा जगांत आहे. (महाराष्ट्रांत विनोबा. भाग २ रा)

पंच वाचा-१ वैखरी, २ मध्यमा, ३ पश्यन्ती, ४ परा आणि ५ अनिर्वाचा. (सि. वो. ३४-३७)

पंच वार्तिक-महानुभवावी व्याकरण गुंथ. यांत-१ सूत्रलक्षन, २ सूत्रप्रकृतिलक्षण, ३ सूत्रकारकलक्षण, ४ सूत्रव्याख्यानलक्षण व ५ सूत्रस्वरूपलक्षण. अशीं पांच प्रकरणें असल्यामुळें म्हणतात. (म. शब्दकोश)

पंच वाद्यें-१ तंतिवीणा, २ वितंत, ३ मृदंग, ४ घनकांस्य व ५ अनाहत वेणुनाद. अशीं पांच वाद्यें आणि त्यांचे नाद आहेत.

पंच वानरशार्दूल-१ ऋषभ, २ शरम, ३ नीळ. ४ गवाक्ष व ५ गवय. हे पांच रामरावणयुद्धांतील प्रमुख वानरवीर.

पांचही वीर संग्रामशीळ । ऋषभ शरम आणि नीळ ।

गवाक्ष गवय अतिप्रवळ । वीरशार्दूल संग्रामीं ॥ (भा. रा. युद्ध २६-३१)

पंचवायु-१ श्वासवायु, २ गुल्फवायु, ३ स्थिरवायु, ४ चिन्मयवायु व ५ निवांतवायु. (तत्त्व-निज-विवेक)

पंचविनायक-१ मोद, २ प्रमोद, ३ दुर्मुख, ४ सुमुख आणि ५ गणनायक. पूजा करा भावेंसी । मोदारि पंचविनायका ॥ (गुरु. च. ४१-१८४)

पंचविषय-१ रूप, २ रस, ३ गंध, ४ स्पर्श आणि ५ शब्द. हे पंच ज्ञानेंद्रियानें जाणले जणारे पांच विषय होत.

पंच विषय गीताशास्त्राचे – (अ) १ ज्ञान, २ कर्म, ३ भक्ति, ४ योग आणि ५ संन्यास. (आ) १ ईश्वर, २ जीव, ३ जगत् ‌‍, ४ धर्म आणि ५ तत्त्व. ” ईशो जीवो अगत् ‌‍ धर्मस्तत्त्वमिति पंचविषया यत्र निर्णीयते तच्छास्त्रम् ‌‍ ”

पंचविनय-१ दर्शनविनय, २ ज्ञानविनय, ३ चारित्रविनय, ४ तपोविनय व ५ उपचारविनय (रत्नकरंडक श्रावकाचार)

पंचवीर-१ त्यागवीर, २ दयावीर, ३ विद्यावीर, ४ पराक्रमवीर व ५ धर्मवीर अशी पांचहि प्रकारची वीरतासंपन्न, वेदमर्यादापालन संरक्षण करणारे म्हणून मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीरामचंद्र होते. संत तुळसीदासांनी ” रामचरित मानसांत ” आणखी एक सहावा प्रकार ’ ऋजुतावीर ’ म्हणूउन वर्णिला आहे.

पञ्चवीराः समाख्याता राम एव तु पञ्चधा ।

रघुवीर इति ख्यातः सर्ववीरोपलक्षणः ॥ (सु,)

पंच वीरांगना-१ कैकेयी, २ संयोगिता. ३ दुर्गावती, ४ कर्मदेवी आणि ५ झांशीची राणी लक्ष्मीबाई. (कल्याण नारी अंक)

पंचवृत्ति (भूमिका)- १ क्षिप्त, २ मूढ, ३ विक्षिप्त, ४ एकाग्र आणि ५ निरुद्ध. (मानसशास्त्र)

पंच वृष्णीवीर-१ श्रीकृष्ण, २ संकर्षण, ३ प्रद्युम्न, ४ अनिरुद्ध आणि ५ सांब (अशोक ते कालिदास)

पंचव्रीहि-१ तीळ, २ उडीद, ३ मूग, ४ सांवे व ५ साळी. हीं पांच व्रीहि (धान्यें) होत. हा सर्व अरिष्टांचा नाश करणारा धान्यगण म्हणून सांगितला आहे.

तिलाश्च माषामुद्नाश्च श्यामकः शालयः स्मृताः ।

पञ्च धान्यगणः प्रोक्तः सर्वारिष्टनिषूदनः ॥ (भ. म. ६-२८)

पंच व्यास-१ बृहद्वयास, २ देवव्यास, ३ मानवव्यास ४ द्वैपायनव्यास आणि ५ वेदव्यास.

पंचविध चित्तवृत्ति-१ प्रमाण, २ विकल्प, ३ विपर्यय, ४ निद्रा व ५ स्मृति (योगशास्त्र)

पंचविध दानें-१ धर्ममूलक-निर्मत्सर बुद्धीनें देणें, २ अर्थमूलक-याचकाच्या तोंडूउन धन्योद्नार, ३ भयमूलक-पीडा देईल म्हणून, ४ काममूलक-परस्पर प्रेम जाणून, ५ करुणामूलक-दया म्हणून.

पंचविध द्दष्टान्त-१ शुक्तिरजत न्याय-शिंपीच्या ठिकाणीं रुप्याचा आभास, २ रज्जुसर्प न्याय-रज्जूवर सर्पाचा आभास, ३ स्थाणुचोर न्यायस्थाणु (खोड) त्याचे ठिकाणीं चोराचा भास, ४ ख-पुष्प न्याय-आकाशामध्यें पुष्पाचा किंवा नीलतेचा भास आणि ५ मृगजल न्याय-मध्याह्ल समयीं मरुभूमीवर प्रतिबिंबित होणारा पाण्याचा आमास. असे जगन्मिथ्यात्वाविषयीं पंचविध द्दष्टान्त आहेत.

पंचविध प्रकार पारमार्थिक अनुभूतीचे-१ श्रवण, २ स्पर्श, ३ दर्शन, ४ आस्वाद आणि ५ गंध (रानडे चरित्र व तत्त्वज्ञान)

पंचविध पांडित्य-१ वक्तृत्व, २ कवित्व, ३ वादित्व, ४ आगभिकत्व व ५ सारस्वतप्रमाण (वस्तुरत्नकोश)

पंचविध (प्रभुत्व)- १ कुलप्रभुत्व, २ ज्ञानप्रभुत्व, ३ दानप्रभुत्व, ४ स्थानप्रभुत्व आणि ५ अभयप्रभुत्व असे मोठेपणाचे पांच प्रकार.

(वस्तुरत्नकोश)

पंचविध लक्षणें (समर्थ सांप्रदायाचीं)- १ शुद्ध उपासना, २ विमलज्ञान, ३ बीतराग, ४ ब्राह्मण्यरक्षण व ५ गुरुपरंपरा (समर्थबाङ्मय)

पंचविधलक्षणें साक्षात्कारी पुरुषांचीं-१ मौन, २ नम्रता, ३ समता, ४ प्रपत्ति (पूर्ण शरणागति) व ५ परोपकार (हिंदी संत परमार्थमार्ग)

पंचविध सृष्टिविकास-१ जडजीवन, २ वनस्पतिजीवन ३ प्राणिजीवन ४ मानवजीवन आणि ५ परमात्मजीवन (अरविंददोहन धार २ री)

पंचशिला-१ नारद शिला, २ नृसिंह शिला, ३ वराह शिला, गरुड शिला आणि ५ मार्केडेय शिला. हीं पांच तीर्थें. त्या त्या तीर्थांच्या ठिकाणीं अति अजस्त्र शिला बद्रीनाथास अलकनंदेच्या प्रवाहांत आहेत. त्या ठिकाणीं ज्यांनीं तपश्चर्या केली त्यांचीं नांवें दिलीं आहेत.

पंच शिल्पकार-१ सुतार, २ कोष्टी, ३ न्हावी, ४ धीबी व ५ चांभार.

तक्षश्च तंत्रवायश्च नापितो रजकस्तथा ।

पंचमश्चर्मकारश्च कारवः शिल्पिनो मताःअ ॥ (सु)

पंचशील (भगवन ‌‍ बुद्धाचे)- १ स्वतः हिंस करूं नये व दुसर्‍याला अनुमति देऊं नये, २ स्वतः चोरी करूं नये व दुसर्‍याकडून तो घडूं देऊं नये, ४ खोटें कधीं बोलूं नये व खोटयाला संमति देऊं नये व ५ स्वतः मद्यपान करूं नये व दुसर्‍याकडून घंडू देऊं नये.

पंचशील (आंतरधार्मिक)- १ सर्व धर्मासंबंधीं समान आदर, २ ज्ञानानें धर्मपरिवर्तन मान्य, पण छलबलानें निषिद्ध, ३ पूजास्थानाविषयीं समान आदर, ४ गतकालीन समाजानें केलेल्या पूजास्थानाच्या विध्वंसनासंबंधीं आजच्या समाजाला उत्तरदायी धरूं नये. तसेंच तशा विध्वंसनाचें समर्थनहि करूं नये आणि ५ धार्मिक संघर्षप्रसंगीं परस्पर सहिष्णुतेच्या तत्वावर एकत्र विचारानें मार्ग काढणें. (केसरी १२।१०।१९५४)

पंचशील (आंतरराष्ट्रीय)- १ परस्परांच्या प्रादेशिक अभंगत्वाबद्दल व सार्वमौत्वाबद्दल आदर, २ अनाक्रमण, ३ एकमेकांच्या अंतर्गत कारभारांत हस्तक्षेप न करणें, ४ परस्पर समानता व ५ शांततापूर्ण सहजीवन, हे आतरराष्ट्रीय पंचशील होत. (केसरी जून १९५५)

पंच शुन्यें (शून्य प्रकार)- अधःशून्य-अकार, २ मध्यशुन्युउकार, ३ ऊर्ध्वशून्य-मकार, ४ चतुर्थशून्य-ॐ व ५ शुद्धचैतन्य-निःशुन्य.

” शुद्ध तें पांचवें शून्य । तें निःशून्य बोलिजे ” (दर्शनप्रकाश)

पंचशौच-१ मनःशौच. (वृद्ध गौतमस्मृति)

पंच कार – (अ) १ सहिष्णुता, २ सेवा, ३ सन्मानदान, ४ स्वार्थत्याग व ५ समता ; (आ) १ सत्संग, २ सदाचार, ३ संतोष, ४ सरलता व ५ सत्य.

पंच सरस्वती-सरस्वती नदी पांच ठिकाणीं असून प्रवाह गुप्त आहे असें म्हणतात-१ रुद्रावर्त-हिमालयांत, २ कुरुक्षेत्र, ३ श्रीस्थल-सिद्धपूर, ४ पुष्कर व ५ प्रयाग.

रुद्रावर्ते कुरुक्षेत्रे श्रीस्थले पुष्करेऽपि वा ।

प्रभासे पंचमे तीर्थे पंच प्राची सरस्वती ॥

प्रभासाजवळ प्राचीन सरस्वती आहे. (ऐति. गोष्टी भाग ३ रा.)

पंच सरोवरें (पवित्र तीर्थें)- १ नारायण सरोवर-कच्छ प्रांतीं, २ पुष्कर-अजमीर जवळ, ३ बिंदु सरोवर-सिद्धपूर, ४ पंपा सरोवर-किष्किंधे जवळ आणि ५ मानस सरोवर-हिमालयांत. (ऐति. गोष्टी भाग ३ रा)

पंचसार-१ तूप, २ मध, ३ तापविलेलें दूध, ४ पिंपळी व ५ खडीसाखर. हे पांच पदार्थ एकत्र घुसळून तयार केलेलें सार. हें ह्रद्रोग. श्वास व कास यांचा नाश करितें.

पंचसम्राट्-१ यौवनाश्व (मांधाता) अजिंक्य-लोकांना जिंकल्यामुळें, २ भगीरथ-प्रजापालनामुळें, ३ कार्तवीर्य-तपःप्रभावानें, ४ भरत-सामर्थ्यसंपन्न्तेमुळें आणि ५ मरुत्-प्रजेची भरभराट करून, या पांचांनीं सम्राट् ‌‍ ही पदवी मिळविली. (म. भा. अ सभा. १५-१६)

पंच सिद्धऔषधी-१ बचनाग, २ पांढरा भुइकोहळा, ३ क्रोडकन्द, ४ रुद्रवंती (रानहरभ्रे) आणि ५ सर्पाक्षी (थोर मुंगुसवेल.

तैलकन्दः सुधाकन्दः क्रोडकन्दोरुदंतिका ।

सर्पनेत्रयुताः पञ्च सिद्धौषधिकसंज्ञकाः ॥ (रा. नि.)

पंचसिद्धि-१ जन्मसिद्धि, २ औषधिसिद्धि, ३ मंत्रसिद्धि, ४ तपसिद्धि आणि ५ समाधिसिद्धि. (पातंजल योगसूत्रें)

पंचसिद्धान्तिका-वराहमिहिरकृत एक ज्योतिषग्रंथ. यांत १ रोमक सिद्धान्त, २ पैतामह, ३ वासिष्ठ, ४ पौलिश आणि ५ सौर सिद्धान्त, अशा ज्योतिषांतील पांच पुरातन ज्योतिष सिद्धान्तांचें विवरण असल्यामुळें त्यास पंचसिद्धान्तिका म्हणतात.

पंच सुगंध-१ कापूर, २ कंकोळ, ३ लवंग ४ सुपारी व ५ जायफळ. हे पांच पदार्थ समभाग विडयांत घातले असतां उत्तम सुगंध तयार होतो. त्यास पंच सुगंध म्हणतात.

पंच सूक्तें-१ पुरुषसूक्त, २ देवीसूक्त, ३ सूर्यसूक्त, ४ पर्जन्यसूक्त व ५ श्रीसूक्त,

पंचसूत्री (संसारोपयोगी)- १ विचार करून बाजारासाठी बाहेर पडा, २ भेटीस गेल्यावेळीं दोन शब्द कमी बोला, ३ सौंदर्य मावळत जातें पण गुणविकास होतो, ४ डोळे उघडे ठेवा, कानाचा नीट उपयोग करा, जीभ जपून वापरा व ५ आधीं गरजा व मग सोई आणि नंतर चैनी. (कण आणि क्षण)

पंचसूत्री (स्वास्थ्यसंरक्षणाची)- १ आहार, व्यायाम व मैथुन नियमित, २ निर्व्यसनता, ३ नित्य सुखानें ७-८ तास झोंप, ४ मच्छरदाणी वापरणें व ५ सुशील सुग्रण व हंसतमुख पत्नी असणें, (ज. नानासाहेब शिंदे)

पंच सूत्रें (ग्रंथालय शास्त्र)- १ ग्रंथ अध्ययनाकरितां आहेत. २ ते सर्वांकरितां आहेत, ३ प्रत्येक ग्रंथाला वाचका असतोच, ४ अभ्यासकांचा वेळ वांचवा आणि ५ ग्रंथालय सारखें वाढतें असावें. (ग्रंथालय शास्त्राचीं पंचसूत्रें)

पंच सूत्रें (वेदविहित) शाश्वत सुख प्राप्त करून देणारीं-१ यज्ञ, २ दान, ३ तप, ४ कर्म आणि ५ स्वाध्याय. (In Search of Happiness)

पंच सूत्रें व त्यांचे कर्ते-१ ब्रह्मसूत्रें-वेदव्यास, २ कर्मसूत्रें-जैमिनि, ३ भक्तिसूत्रें-नारद, ४ योगसूत्रें-पतंजलि व ५ तंत्रसूत्रें-परशुराम. (नाम चिंतामणि)

पंचसूना दोष-१ झाडसारवण, २ कांडणें, ३ चूल पेटविणें, ४ दळणें, वाटणें व ५ पाणी भरणें, एतन्मूलक ह्त्त्या-सूक्ष्म जीवांची हिंसा मनुष्याच्या हातून नकळत नित्य घडत असते. (मनु ३-६८)

पंच संस्कार (मुस्लिमांचे)- १ जातकर्म, २ सुंता, ३ बिस्मिल्ला (श्रीगणेशा), ४ विवाह आणि ५ अंत्यसंस्कार (मु. सण आणि संस्कार)

पंच संस्कार (वैष्णवांचे)- १ तप्तमुद्रा, २ ऊर्ध्वपुंड्र, ३ नाम, ४ मंत्र व ५ याग.

तापः पुण्ड्रं तथा नाम मन्त्रो यागश्व पञ्चमः ।

अमीःपंच च संस्काराः पारमैकान्तहेतवः ॥ (भारद्वाज संहिता)

पंच स्नान-१ पाण्यांत दोन बोटें भिजवून मस्तकावर शिंपडणें, २-३ दोन्ही डोळ्यांना स्पर्श, ४-५ त्याच थेंबांचा दोन्ही कर्णमूळांना स्पर्श. हें पंचस्नान. (हिमप्रदेशांतील एकस्त्रान प्रकार-जीवनलीला)

पंच स्नानें-१ आग्नेय, २ वारुण, ३ ब्राह्म, ४ वायव्य आणि ५ दिव्य – (पराशर स्मृति १२-९)

पंच स्कंध (भाग) मनुष्य शरीराचे-१ जडत्व, २ संज्ञा, ३ वेदना, ४ संस्कार व ५ विज्ञान.

मनुष्य प्राण्याचे ठायीं । पंच स्कंद असती पाही ।

ज्यावांचून अस्तित्व नाहीं । मनुष्य देहाकारणें ॥ शंकराचार्य चरितामृत २-१२६

पंच हत्त्या-१ भरूणहत्त्या, २ वीरहत्त्या, ३ स्त्रीहत्त्या, ४ बालहत्त्या व ५ आत्महत्त्या-या पांचहि हत्त्या म्हणजे महान् ‌‍ पापें होत.

पंच क्षीरवत-१ वड (न्यग्रोध), २ औदुंबर, ३ अश्वत्थ, ४ पारस-पिंपळ व ५ पिंपरी (प्लक्ष). हे पांच चीक असलेले वृक्ष होत. (नूतनामृत सागर)

पंच क्षुद्रसिद्धि-१ त्रिकांड ज्ञान, २ शीतोष्णादि द्वंद्वावर सत्ता, ३ दुसर्‍याचें मन जाणणें, ४ अग्नि-सूर्य-उष्ण-जल-विष इत्यादींचे स्तंभन (परिणाम थांबविणें) आणि ५ अजिंक्यता. (भाग. स्कंध ११ अ १५)

पंचज्ञानी-१ श्रीकृष्ण, २ शुकाचार्य, ३ जनक, ४ श्रीरामचंद्र आणि ५ वसिष्ठ.

कृष्णो योगी शुकस्त्यागी राजानौ जनकराघवौ ।

वसिष्ठः कर्मकर्ता च पञ्चैते ज्ञानिनः स्मृताः ॥ (जीवनन्मुक्तिविवेक)

पंच ज्ञानें (जैनधर्म)- १ मतिज्ञान, २ श्रुतिज्ञान, ३ अबाधिज्ञान, ४ मनःपर्यय ज्ञान, व ५ केवळज्ञान.

पंचज्ञानेंद्रियें व त्यांच्या अधिष्टात्री देवता-१ श्रोत्र (कान)- दिशा, २ त्वचा (कातडी)- वायु, ३ डोळे-सूर्य, ४ जिव्हा-वरुन आणि ५ नासिक (नाक)- अश्चिनीदेव (भास्कराचार्य) ” श्रोत्रं चक्षुःस्पर्शनं च रसनं घ्राणमेवच ” (भ. गी. १५-९)

पंचम स्वर-१ नाभि, २ छाती, ३ ह्रदय, ४ कंठ व ५ मूर्धा. या शरिराच्या पांच स्थानांच्या वायूपासून निघालेला स्वर

पंचामरा-१ दूर्वा, २ भांग, ३ वेल, ४ निर्गुडी व ५ तुळस. ह्या पांच पवित्र वनस्पति. (वज्रकोश)

पंचामृत – (अ) १ गाईचें दूध, २ दहीं, ३ तूप, ४ मध व ५ साखर. या पांच अमृततुल्य पदार्थांना पंचामृत म्हणतात, यानें देवमूर्तीला अभिषेक करतात ; (आ) १ सुंठ, २ मुसळी, ३ गुळवेल, ४ शतावरी आणि ५ गोंखरू, हें औषधी पंचामृत अथवा वनस्पति पंचामृत (शा. नि); (इ) १ चिंच, २ गूळ, ३ मीठ, ४ मिरची व ५ तीळ. या पांच पदार्थांच्या भिश्रणानें केलेला पदार्थ (भोजनांतील); (ई) १ नारळ, २ आंबा, ३ फणस व ४ केळीं या चारीपैकीं कोणतींहि तीन व ४ साखर व ५ मध. या पांचांचें एक पंचामृत प्राचीनकालीं करीत असत.

नालिकेराप्रपनसकदालीनां फलत्रयम् ‌‍ ।

शर्करा मधुसंयुक्तं पञ्चामृतमितीरितम् ‌‍ ॥ (बौ. गृह्मसूत्र)

पंचामृतयूष-१ कुळीथ, २ मूग, ३ तूर, ४ उडीद आणि ५ राजशिंबी या पांच धान्यांचें कढण.

पंचायतीचे पांच गुण-पांच सदस्य असलेल्या समितीस पंचायत म्हणतात. या सदस्यांचे अंगीं १ प्रेम, २ निर्मयता. ३ ज्ञान, ४ उद्योग व ५ स्वच्छता. हे पांचगुण अभिप्रेत आहेत किंवा असावेत असें मानलें आहे. (आ. मंदिर ऑगस्ट १९६२)

पंचायतन-१ शिव, २ विष्णु, ३ सूर्य, ४ गणपति व ५ देवी. या पांच देवतांचा समुदाय. या पांचांपैकीं प्रत्येक देवतेस प्राधान्य देऊन शिव, विष्णु इ. चीं पांच पंचायतनें मानण्याची प्रथा आहे.

आदित्यं गणनाथं च देवीं रुद्रं च केशवम् ‌‍ ।

पंचदैवतमित्युक्तं सर्वकार्येषु पूजयेत् ‌‍ ॥ (सु.)

या पंचायतनकल्पनेचा उगम श्रीशंकराचार्यांच्या कालापासून झाला व ती त्यांस पृथ्वी, आप, तेज, वायु व आकाश या सृष्टींतल्या पंचतत्त्वांवरून सुचली म्हणतात.

पंचारति-१ दीप. २ कमल. ३ वस्त्र, ४ आम्रफल व ५ सुपारी. हीं एकत्रपणें ओवाळणें.

पंचावयव-१ प्रतिज्ञार्‍या पर्वतावर अग्नि आहे, २ हेतु-कारण तेथें धूर आहे, ३ उदाहरण-धॄर असतो तेथें अग्नि असतो. जसें स्वयंपाक घर, ४ उपनयर्‍या पर्वतावर अग्नीस कधींहि सोडून न राहणारा धूरा आहे आणि ५ निगमन-म्हणून या पर्वतावर अग्नि आहे. हे वाक्याचे पांच अवयव अथवा सिद्धान्ताचे भाग न्यायशास्त्रांत सांगितले आहेत.

पंचाक्षरी मंत्र – (अ) ’ नमः शिवाय ’. १ नकार-पृथ्वीतत्त्व, २ मकार-उदकतत्त्व, ३ शिकार-अग्नितत्त्व, ४ वकार-वायुतत्त्व आणि ५ यकार-आकाशतत्त्व, हीं पांच बीजाक्षरें पांच तत्त्वें आहेत. (वी. प्र. अ. ८); (आ) ’ ॐ नमः सिद्धं ’ हा वावप्रचार जैन मताचा आहे, याचा अर्थ सिद्धांस नमस्कार. याचेंच मराठी अपभ्रष्ट रूप म्हणजे ओ-ना-मा-सी-धं असें आहे.

पंचाक्षरी यमक-आर्येच्या प्रत्येक चरणांत पांच अक्षरांचे यमक (समान अक्षरांची पुनरावृत्ति) साधलें आहे. असें. उदा०-

गांधारि म्हणे तज्जय कां ? त्या आहेत काय बा ? सिंगें ?

कीतिंवर म्हणुनि विधिनें बांधियली त्यांसि काय बासिंगें ? ॥ (मो. आ. उद्योग ५-५०)

पंचोपचार – (अ) १ गंध, २ पुष्प, ३ धूप ४ दीप, ४ नैवेद्य हे पंचोपचार होत. या पंचोपचारांनीं केलेल्या देवपूजेस पंचोपचार पूजा म्हणतात ; (आ) १ घ्यान, २ आवाहन, ४ नैवेद्य, ४ नीरांजन व ५ नमस्कार. (जाबालि)

पांच अंगें (आन्तरपूजनाचीं)- १ जप, २ होम, ३ तर्पण, ४ मार्जन आणि ६ अन्नसंतर्पण.

पांच अंगें (बाह्य पूजनाचीं)- १ पटल, २ पद्धति, ३ वर्म, ४ स्तोत्र आणि ५ नमस्कार. (कल्याण शाक्ति अंक)

पांच अंगें (राजनीनीचीं)- १ कार्यारंभ, २ माणसे आणि द्र्व्य यांचा पुरवठा, ३ देशकालाची अनुकूलता, ४ संकटांचा प्रतिकार व ५ कार्यसिद्धि. (स. को.)

पांच अंगें (विवाहाचीं)- १ वाग्दान, २ प्रदान-वधूला वस्त्रालंकार देणें, ३ वरण-लग्नास सर्वांनीं संमति देणें, ४ पाणिपीडन-वरानें बधूचें पाणिग्रहण करणें आणि ५ सप्तपदी. (जैनधर्म)

पांच अंगें (वेदाचीं)- १ विधि, २ अर्थवाद, ३ मंत्र, ४ स्मृति व ५ नामधेय. अशीं पांच अंगें.

पांच अवयव (शास्त्राचे)- १ विषय, २ संदेह, ३ संगति, ४ पूर्व पक्ष आणि ५ सिद्धांत.

पांच अवस्था (चित्ताच्या)- १ क्षिप्त, २ मूढ, ३ विक्षिप्त, ४ एकाग्र व ५ निरुद्ध. (योगशास्त्र)

पांच अवस्था (जीवाच्या)- १ जाग्रत, २ स्वप्र, ३ सुषुप्ति ४ मूर्च्छा व ५ मरण (भारतीय दर्शन संग्रह)

पांच अवस्था परमात्म्याचा साक्षात्कार होण्याच्या-१ अज्ञानावस्था, २ भोगावस्था, ३ त्यागावस्था, ४ भक्तावस्था व ५ स्वरूपावस्था. (अथर्व-अनु. मराठी)

पंच अवस्था (मनुष्यजीवनाच्या)- (अ) १ कौमार, २ पौगंड, ३ कैशोर, ४ यौवन आणि ५ वार्धक्य. (आ) १ पुत्र, २ बंधु. ३ पति, ४ पिता आणि ५ पितामह.

पांच अवस्था (स्त्रीजीवनाच्या)- १ कन्या, २ भगिनी, ३ पत्नी, ४ माता आणि ५ ५ पितामही.

पांच आचार्य (वैदिक धर्माचे)- १ श्रीशंकराचार्य, २ श्रीरामानुजाचार्य, ३ श्रीनिंबार्क, ४ श्रीमध्वाचार्य व ५ श्रीवव्ल्लभाचार्य.

जगद्‌‍गुरुनीं अध्यात्म कथिलें । यांनी उपासनेला जीवविलें ।

एवंच पांचानींही केलें । वैदिक धर्माचें संरक्षण ॥ (शंकराचार्य च. ३७-२०००)

पांच आशास्थानें मानवाचीं-१ जीवित, २ कांता, ३ अपल्य, ४ मानसन्मान आणि ५ संपत्ति.

पांच आध्यात्मिक भावना-१ आश्चर्य, २ ओजस् ‌‍, ३ आनंद, ४ भीति आणि ५ आदर. (भ. गी. सा. दर्शन)

पांच आयुष्यवर्धनास उपाय-१ भूमीवर शय्या, २ दोन वेळां जेवण, ३ सहा वेळां लघुशंका, ४ तीन वेळां शौचास जाणें आणि ५ स्त्रीसंग अल्प प्रमाणांत.

पांच आज्ञा (श्रीकृष्णाच्या)- १ उद्धरेदात्मनात्मानम्-आपण होऊन आपला उद्धार करावा.

२. आत्मैव ह्यात्मनो बंधुः-आपणच आपला बंहु किंवा आपणच आपला शुत्र ;

३. कर्मण्येवाधिकारस्ते-कर्म करण्य़ापुरताच तुझा अधिकार आहे ;

४. स्वधर्मे निधनं श्रेयः स्वधर्माप्रमाणें मरण आलें तरी त्यांत कल्यान आहे ;

५. श्रद्धामयोऽयं पुरुषः-मनुष्य हा श्रद्धामय आहे. (भ. गी.)

पांच आज्ञा (बुद्धाच्या)- १ अहिंसा, २ सत्य, ३ अस्तेय, ४ अव्यभिचार आणि ५ अपेयपान न करणें.

पांच आज्ञा (वैदिक धर्माच्या)- १ यज्ञ, २ दान, ३ तप, ४ कर्म आणि ५ स्वाध्याय.

पांच आज्ञा (महंमदाच्या)- १ शुचित्व, २ निराहार, ३ दान, ४ उपासना व ५ तीर्थयात्रा.

पांच कन्नड महाकवि-१ पंपा, २ रन्न, ३ पोन्न, ४ नागवर्म आणि ५ चामुंडराय,

पांच कन्नड महाकाव्यें-१ पंपभारत, २ आदि पुराण, ३ शांति पुराण, ४ गदायुद्ध आणि ५ कर्नाटक कादंबरी.

पांच कर्तव्यें राजांची (राजशासकांचीं)- १ दुष्टांना दंड, २ सज्जनांचा परामर्श, ३ न्यायानें कोश समृद्धि, ४ धनिकांविषयीं निःपक्षपात आणि ५ राष्ट्राचें संरक्षण,

दुष्टस्य दंडः सुजनस्य पूजा । न्यायेन कोशस्य च संप्रवृद्धिः ।

अपक्षपातोऽर्थिषु राष्ट्र्रक्षा । पञ्चैव यज्ञाः कथिता नृपाणाम् ‌‍ ॥ (अत्रिसंहिता)

पांच कल्प (भाग) अथर्ववेदाचे-१ नक्षत्र कल्य, २ वेदकल्प, ३ संहिता कल्प, ४ आंगिरस कल्प व ५ शांति कल्प. (विष्णु-अंशा ३-१४)

पांच कार्यें ईशसत्तेचीं (जगतूसंबंधीं)- १ सृष्टि-पृथ्वीतत्त्व, २ स्थिति अथवा पालन-जलतत्त्व, ३ संहार-अग्नितत्त्व, ४ तिरोभाव-वायुतत्त्व आणि ५ अनुग्रह-आकाशतत्त्व. (शिव. पु. विद्येश्वर सं. अ. १०)

पांच कार्यक्षेत्रें (जीवात्म्याचीं)- १ कर्मेंद्रियें, २ ज्ञानेंद्रियें, ३ मन, ४ चित्त आणि ५ बुद्धि (अथर्व-अनु मराठी)

पांच कारणें (स्वकर्मांच्या सिद्धिस आवश्यक)- १ अधिष्ठान (क्षेत्र), २ कर्ता, ३ साधन, ४ प्रयत्न आणि ५ दैव. (भ. गी. १८. १४)

पांच कायिक दोषा-१ एखाद्याला पीडा-मारपीट करणें, २ व्यभिचार, ३ एखाद्याची वस्तु चोरून घेणें, ४ उगीच ताठयानें चालणें आणि अपवित्र राहणें, व ५ व्यर्थ कुचेष्टा करणें.

पांच कृत्यें परमेश्वरी सत्तेचीं-१ सृष्टि, २ स्थिति, ३ संहार, ४ अनुग्रह आणि ५ विलय. (श्रीशैवागम आणि ज्ञानेश्वर)

पांच गीतेचे प्रधान भाष्यकार-१ श्रीशंकराचार्य, २ श्रीरामा-नुजाचार्य, ३ श्रीमध्वाचार्य, ४ श्रीवल्लभाचार्य आणि ५ श्रीज्ञानेश्वरमहाराज. सहावे लो. टिळक होत.

पांच गुजराती संत कवि-१ नरसीमेहता, २ मीराबाई, ३ प्रेमानंद, ४ अखोमगत व ५ दयाराम. (गुजरात) (आ) १ मीराबाई, २ नरसी मेहता, ३ भालन, ४ भीम व ५ पद्मनाभ. (म. ज्ञा. को. वि. १२)

पांच गुण कवीच्या अंगीं असावेत-१ क्रांतदशीं, २ मनीषी-मन आधीन अललेला, ३ परिभूःसर्वांना व्यापून असणारा, ४ स्वयंभूःस्वतंत्रवृत्ति व ५ शाश्वतकाल पुरेल इतकी सामग्री यथायोग्यपणें मिळविलेला असा.

कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतः ।

अर्थान् ‌‍ व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ (ईशावास्योपनिषद् ‌‍)

पांच गुण चित्राचे-१ रेखामाधुर्य, २ प्रमाण, ३ साद्दश्य, ४ पार्श्चभूमीची सजावट व ५ सजीवपणा. (कला-कलातंत्र आस्वाद.)

पांच गुण दानासंबंधीं-१ सहानुभूति उत्पन्न होणें, २ सद्नदित होणें ३ आदर, ४ प्रिय भाषण व ५ दिल्यानंतर समाधान वाटणें.

आनंदाश्रूणि रोमाणि बहुमानं प्रियं वचः ।

किञ्चानुमोदनं दानं दानभूषणपंचकम् ‌‍ ॥ (दानशासनम् ‌‍)

संख्या ५

पांच गुण नाटकाचे-१ कथानक-देशकालानुरूप, २ संबिधानक-मजेदार, ३ पात्रानुरूप भाषा, ४ अतिर्‍हस्व वा अतिदीर्घ असूं नये आणि ५ नानारसात्मक असून बोधप्रद. (रंगभूमि)

पांच गुण बुद्धीचे-१ निद्रावृत्ति, २ सुनिश्चितता, ३ चित्तनिरोधाचे सामर्थ्य, ४ संशय़ आणि ५ निश्चित स्वरूपाचें ज्ञान. (अ. भा. शांति अ २५५)

पांच गुण कावळ्य़ापासून शिकावेत-१ गुप्त रीतीनें संभोग, २ धैर्य, ३ समयाच्या ठायीं संग्रह करणें, ४ साबधानपणा व ५ कोणाचाहि विश्वास न धरणें, (वृ. चा. ६-१९)

पांच गुण (ब्राह्मण्याचे)- १ सत्य, २ दया, ३ इंद्रियदमन, ४ परोपकार व ५ तपाचरण.

पांच गुण लिपीस आवश्यक-१ निश्चिति (उच्चारासंबंधीं), २ उपयोगिता, ३ सरलता, ४ सौंदर्य व ५ लेखनसुलभता.

पांच गुरु (अभ्युदयेच्छू पुरुषाचे-१ पिता, २ माता, ३ अग्नि ४ आत्मा आणि ५ गुरु. (म. भा. वन. २१४. २८)

पांच गुरु (स्त्रियांचे)- १ माता, २ पिता, ३ सासू, ४ सासरा व ५ पति.

पांच गोष्टी अकीर्तिकर-१ परान्न, २ दुसर्‍याचें वस्त्र, ३ परशय्या, परस्त्री आणि ५ परगृहवास.

परान्नं परवस्त्रं च परशय्या परस्त्रियः ।

परवेश्मनि वासश्च शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ‌‍ ॥ (सु.)

पांच गोष्टी अग्निविना जाळणार्‍या-१ भार्यावियोग, २ स्वजनापवाद, ३ ऋणशेष, ४ कृपणाची सेवा व ५ दारिद्य आल्यावेळीं स्वकीयांचें दर्शन.

पांच गोष्टी अक्षय्यनिधीच होत-१ शील, २ शौर्य, ३ आळसराहित्य, ४ विद्धत्ता व ५ मित्रसंग्रह. यांना चोरीचें भय नाहीं.

शीलं शौर्यमनालस्यं पांडित्यं मित्रसंग्रहम् ‌‍ ।

अचोरहरणीयानि पञ्चैतान्यक्षयो निधिः ॥ (सु.)

पांच गोष्टी आयुष्यनाशक-१ सायंकाळचें उन्ह, २ प्रेताचा धूर, ३ वृद्धा स्त्रीसंग, ४ सांचलेलें पाणी व ५ नित्य रात्रीं दहीं खाणें.

वृद्धार्कः प्रेतधूमश्च वृद्धा स्त्री थिल्लरोदकम् ‌‍ ।

आयुष्यनाशकं नित्यं रात्रौ दध्यन्नभोजनम् ‌‍ ॥ (सु.)

पांच गोष्टी आयुष्यवर्धक-१ प्रातःकालचें उन्ह, २ यज्ञधूम, ३ तरूण स्त्री, ४ झर्‍याचें पाणी व ५ रात्रौ दूध पिणें.

बालार्को यज्ञधूमश्च बाला स्त्री निर्झरोदकम् ‌‍ ।

आयुष्यवर्धकं नित्यं रात्रौ क्षीरान्नभोजनम् ‌‍ ॥ (सु.)

पांच गोष्टी आदर्श समाजास आवश्यक-१ स्वच्छता, २ टाप-टीप, ३ व्यवस्था, ४ दक्षता आणि ५ सौंदर्यद्दष्टि.

पांच गोष्टी कर्मानें घडतात-१ उत्पत्ति, २ नाश, ३ प्राप्ति, ४ विकार आणि ५ संस्कार,

पांच गोष्टी ग्रंथनिर्मितीस आवश्यक-१ अवकोकन, २ मनन, ३ अभ्यास, ४ ऊर्मि, आणि ५ अलिप्तता (संयम).

पांच गोष्टी चतुरस्त्रतेस आवश्यक-१ देशाटन, २ गुणीविद्व-त्यमागम, ३ वारांग्ना-कलावंताचा सहवास, ४ सभेत मान मिळवणें व तो टिकविणें आणि ५ शास्त्ररहस्य जाणणें. ” अनेकशास्त्रार्थविलोकनं च चातुर्यमूलानि पंच ” (सु)

पांच गोष्टी जाणल्याविना मंत्राची सफलता नाहीं-१ ब्राह्मण, २ विनियोग, ३ छंद, ४ ऋषि व ५ देवता.

ब्राह्मणं विनियोगं च छंदं आर्षं च दैवतम् ‌‍ ।

अज्ञात्वा पंच योग मन्त्रे न स तत्फलमश्रुते ॥ (व्यास)

पांच जीवनमूल्यें-१ युक्ति, २ बुद्धि, ३ भावना, ४ शांति व ५ आत्मसुख. व्यक्तीच्या वा समाजाच्या जीवनांतील पांच सर्वोत्तम मृल्यें. (गीताई चिंतनिका)

पांच गोष्टी नसतील तेथें वसति करूं नये – (अ) उपजीविकेचें साधन २ अभय, ३ लज्जा, ४ दाक्षिण्य आणि ५ दानशीलता.

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं दानशीलता ।

पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ‌‍ ॥ गरुड ११०-२७) (आ)

१ धनिक, २ श्रोत्रिय ब्राह्मण, ३ शासनाधिकारी, ४ नदी व ५ वैद्य.

धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पंचमः ।

पंच यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ‌‍ ॥ (वृ. चा)

पांच गोष्टी न्यायाधीशास आवश्यक-१ प्रामाणिकपणा २ उद्यम-प्रियता, ३ धैर्य, ४ सभ्यता व ५ कायद्याचें ज्ञान (न्यायाधीशाचें अंतरंग)

पांच गोष्टी भाषणांत समाविष्ट असाव्यात-१ सौक्ष्म्य-अनेकार्थ संभव, २ सांख्य-गुणदोषरिगणन, ३ क्रम-अनुक्रम, ४ निर्णय-सिद्धांताचा-पुनरुच्चार व ५ प्रयोजन. (म. भा. शांति अ ३२०)

पांच गोष्टी शोभून दिसतात-१ सशक्तांची क्रीडा, २ प्रियेचा रुसवा, ३ सम्रर्थांची क्षमा, ४ जाणत्याचें बोलणें व ५ अजाणत्याचें मौन. (सार्थ गाथासप्तशती)

पांच गोष्टी श्रवणास आवश्यक-१ आस्था, २ शरीरस्वास्थ्य, ३ प्रज्ञा, ४ गुरूपदिष्ट प्रकाश व ५ अंतर्निष्ठ धारणा. (हरिवरदा १-७४.)

पांच गोष्टी परमेश्वरी सत्तेच्या-१ (कयामत दिन) शेवटचा न्यायाचा दिवस, २ परमेश्वरच पाऊस पाडतो, ३ गर्भाशयांत काय असतें हें परमेश्वरालाच माहीत असतें, ४ उद्यांची प्राति किती हे परमेश्वरालाच माहीत असतें आणि ५ कोणाचा अंत कोठें होणार हें त्यालाच माहीत असतें. (कुराण २१-३२)

पांच गोष्टी पूर्वपुण्याईनें प्राप्त होणार्‍या-१ यश, २ पुण्य, ३ कलत्र, ४ पुत्र आणि ५ धन.

पांच गोष्टी प्रकट करूं नयेत-१ संपत्तिनाश, २ मनस्ताप, ३ गृहछिद्रें, ४ स्वतःची फसगत आणि ५ अपमान. या पांच गोष्टींची वाच्यता करूं नये.

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्ररितानि च ।

वञ्चनं चापमानं च मतिमान् ‌ न प्रकाशयेत् ‌‍ ॥ (कौटिल्य)

पांच गोष्टी प्राणी गर्भांत असतांनाच ठरलेल्या असतात-१ आयुष्य, २ कर्म, ३ धन, ४ विद्या आणि ५ मरण. (वृ. चा. १३-४)

पांच गोष्टीमुळें राष्ट्राची अभिवृद्धि होते-१ न्यायालय, २ संग्राम, ३ धर्मसंरक्षण, ४ योग्य वेळीं योग्य़ विचार करणें आणि ५ सुखी जीवन.

रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् ‌‍ ।

मंत्रचिन्ता सुखं काले पंचभिर्वर्धते मही ॥ (म. भा. शांति ९३-२६)

पांच गोष्टी विद्याप्राप्तीस बाधक-१ अभिमान, २ क्रोध, ३ प्रमाद, ४ रोग आणि ५ आळस (उत्तराध्ययन सूत्र अ. ११)

पांच गोष्टी संध्याकाळीं निषिद्ध-१ भोजन, २ मैथुन, ३ निद्रा, ४ वेदपठण आणि ५ मार्गक्रमण (प्रवास).

एतानि पञ्च कर्माणि सन्ध्यायां बर्जयेद्‌‍बुधः ।

आहारं मैथुनं निद्रा संपाठं गतिमध्वनि ॥ (नि. र.)

पांच गोष्टी सार्वजनिक उपयोगाच्या-१ विहीर, २ तळें, ३ सरोवर, ४ देवालय आणि ५ झाड.

वापीकूपतडागानां देवालयकुजन्मनाम् ‌‍ ।

उत्सर्गात्परतः स्वाम्य मपि कर्तुं न शक्यते ॥ (ग. प. १०९-४६)

पांच घटक (राष्ट्राचे)- १ देश, २ वेष, ३ धर्म, ४ संस्कृति आणि ५ भाषा.

पांच तत्त्वें आयुर्वेद चिकित्त्सेचीं-१ गुण, २ रस, ३ वीर्य, ४ विपाक व ५ प्रभाव. ही औषधामधलीं पांच तत्त्वें आयुर्वेद मानतो.

पांच तत्त्वें (औषधींच्या परीक्षेचीं)- १ गुण, २ रस, ३ वीर्य, ४ विपाक व ५ प्रभाव.

पांच तत्त्वज्ञानें (भारतकालीन)- १ सांख्य, २ योग, ३ पाशुपत, ४ वेदान्त आणि ५ पांचरात्र, हीं भिन्नभिन्न पांच तत्त्वज्ञानें भारतकालीं प्रचलित होतीं. (म. भा. शान्ति, अ. ३८९)

पांच तामिळ महाकाव्यें-१ जीवन चिंतामणि (तिरुतक्कदेवर), २ सिलप्पदिकारम्, ३ मणिमेखले, ४ बलयाएदि आणि ५ कुंडलकेसी.

पांच तामिळ लघुकाव्यें-१ यशोधरकाव्य-२ चूडामणि, ३ उदयनकथै, ४ नागकुमारकाव्य आणि ५ नीलकेशी.

पांच देवतरु (वृक्ष)- १ मंदार, २ पारिजातक, ३ संतान, ४ कल्पवृक्ष आणि ५ हरिचंदन,

पंचतै देवतरवो मंदाराः पारिजातकः ।

संतानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचंदनम् ‌‍ ॥ (अमर)

पांच देवलोकींच्या गायी-१ नंदा, २ भद्रा, ३ सुरभि, ४ सुशीला आणि ५ सुमना.

नन्दा भद्रा च सुरभिस्सुशीला सुमनस्तथा ।

पञ्चगावो विभोर्जाता सद्योजातादि वक्त्रतः ॥ (सि. शि.)

पांच दोष चित्राचे-१ बोजडरेखा, २ प्रमानमंग, ३ अयोग्य वर्ण-संस्कार, ४ भावनाशून्यत्व व ५ अवयबांचे चुकीचे आलेखन, (कला-कलातंत्र आस्वाद)

पांच दांभिक लक्षणें-१ लंगोटी घालणें, २ भस्मलेपन, ३ दर्भासन, ४ रुद्राक्षमाला धारण करणें आणि ५ मौन. हीं बाह्म चिन्हें (त्याप्रमाणें आचरण नसेल तर) म्हणजे दांभिक लक्षणें होत.

पांच देहांतर्गत दोष-१ काम, ५ क्रोध, ३ भय ४ निद्रा आणि ५ श्वास. हे पांच दोष शरिरांत स्वभावसिद्धि असतात.

कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते ।

एते दोषाः शरीरेशु द्दश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ‌‍ ॥ (म. भा. शांति २९०-५४)

पांचदेव प्राणिमात्राला आरोग्य देणारे-१ पर्जन्य २ (प्राण) वायु, ३ जलदेव-वरुण, ४ चंद्र व ५ सूर्य. (अथर्ववेद)

संख्या ५

पांच दैवी प्रकोप-१ आग लागणें, २ अतिवृष्टि, ३ रोगराई, ४ दुष्काळ व ५ पटकीचा उपद्रव.

पांच दोष घरा (निवासस्थान) बाबत वर्ज्य-पदाघात-एका खोलींत चालणार्‍या माणसाचा आवाज दुसर्‍या खोलींत ऐकू येणें, २ परा-घात-आपल्या घराच्या चांदईत दुसर्‍याचा संबंध ३ पथाघात-घरांतून दुसर्‍याचा वापर असणें, ४ जलदोष-आसपास पाणी सांचून होणारा त्रास. आणि ५ वृक्षदोष-जवळच्या झाडांपासून कृमी कीटकांचा वगैरे त्रास. असे पांच-दोष टाळावेत.

पदाघातः पराधातः पथाघातस्तथैव च ।

जलदोषो वृक्षदोषो गृहदोषाः प्रकीर्तिताः ॥ (युक्तिकल्पतरु)

पांच दोष दानासंबंधीं-१ अनादर, २ विलंब, ३ तोंड चुकविणें, ४ अप्रिय भाषण व ५ दिल्यानंतर पश्चात्ताप होणें.

अनादरो विलंबश्च वैमुख्यं चाप्रियं वचः ।

पश्चाद् ‌ भवति संतापो दानदूषणपंचकम् ‌‍ ॥ (दानशासनम् ‌‍)

पांच द्रविड देशीय पवित्र नद्या-१ ताम्रपर्णी, २ कृतमाला, ३ पयस्विनी, ४ कावेरी व ५ प्रतीची.

ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी ।

कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ॥ (भाग, स्कंद ११)

पांच नरकाचीं द्वारें-१ जीवहिंसा, २ सुरापान, ३ अगम्यागमन, ४ चोरी व ५ विश्वासघात.

जीवहिंसा सुरापानमगम्यागमनं तथा ।

चौर्यं विश्वासघातं च पञ्चैतानि मुनीश्वराः ॥ (लक्ष्मीपूजनमंत्र)

पांच नांवें (श्रीगीतेचीं)- १ श्रीमद्भगवद्नीता, २ उपनिषद, ३ ब्रह्मविद्या, ४ योगशास्त्र आणि ५ श्रीकृष्णार्जुनसंवाद.

पांच नियम (आत्मसंयमनासाठीं करावयाचीं कृत्यें-१ शौच, २ संतोष, ३ तप, ४ स्वाध्याय आणि ५ ईश्वरप्रणिधान, (योगसूत्रें २ ’ ३२)

पांच नियम (भिक्षूचे)- १ अक्रोध, २ गुरुशुश्रूषा, ३ शौच, ४ मिताहार आणि ५ नित्यस्वाध्याय.

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् ‌‍ ।

नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्तिताः ॥ (सु)

पांच परमेश्वरी कृत्यें-१ सृष्टि, २ पालन, ३ संहार, ४ अनुग्रह आणि ५ निग्रह.

पांच पवित्र नद्या-१ किरणा, २ धूतपापा, ३ सरस्वती, ४ गंगा व ५ यमुना.

किरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती ।

गंगा च यमुना चैव पञ्च नद्यः प्रकीर्तिताः ॥ (बृहन्नारदीय उत्तर खंड ५१. १५)

पांच पवित्र पर्वत जैन धर्मीयांचे-१ शत्रुंजय, (सिद्धाचल), २ अर्बुदाचल (आबु), ३ गिरनार, ४ कैलास व ५ सम्मेतशिखर (पारसनाथ)

पांच परिघ रावणाच्या होमस्थानाभोंवतीचे-१ आनंदाचा, २ महामोहाचा, ३ संकल्पाचा, ४ वादळी वार्‍याचा आणि ५ क्षुधेचा, असे पांच परिघ रक्षनासाठीं होते अशी कथा आहे. सर्वांबाहेर राक्षसांचा (परिघी) घेरा होता. (एकनाथ वाङ्मय आणि कार्य)

पांच पंचकें ज्योतिषांत-१ राजपंचक, २ अग्निपंचक, ३ रोगपंचक, ४ चोरपंचक आणि ५ मृत्युपंचक.

पांच पुराणकालीन मणि-१ कौस्तुभ मणि, २ स्यमंतक मणि, ३ चिंतामणि मणि, ४ चूडा मणि (वा. रा. सर्व. ६५-२३) आणि ५ संजीवक मणि (म. भा. आश्चमेधिक अ ८०) खेरीज अभीवर्त नामक मणि असल्याचा उल्लेख अथर्ववेदांत आहे. (अथर्व-अनु-मराठी भाग ३ रा)

पांच पुराण प्रसिद्ध स्वयंवरें-१ सावित्री, २ दमयन्ती, ३ रुक्मिणि, ४ सीता व ५ द्रौपदी. पैकीं शेवटचीं दोन ” स्वयंवरें ” नसून समाह्लय होत. औपचारिकपणें स्वयंवर म्हटलें गेलें आहे. कारण या विवाहाचे बाबतींत त्या त्या कन्यांच्या वडिलांनीं पण लावले होते. स्वतः मुलींनीं नव्हे (वा. रा. निरीक्षण.)

पांच पुरुषार्थ-१ धर्म, २ अर्थ, ३ काम, ४ मोक्ष आणि ५ भक्ति. पांच पुरुषार्थांत भक्ति हा पांचवा श्रेष्ठ.

चहूं पुरुषार्थांशिरीं भक्ति ॥ ” (ज्ञा. १८. ८६७)

पांच पंचायतनें-१ विष्णुपंचायतन, २ शिवपंचायतन, ३ सूर्य-पचायतन, ४ देवीपंचायतन आणि ५ गणेशपंचायतन. ज्या देवतेची उपासना करावयाची ती मध्यभागीं स्थापून इतर चार देवता चार बाजूंस स्थापावयाच्या. (धर्मासिंधु)

पांच प्रकारचे अग्नि-१ मंदाग्नि, २ तीक्षणाग्नि, ३ विषमाग्नि, ४ समाग्निव ५ मस्माग्नि. (वैद्यक)

पांच प्रकारचे आनंद-१ आत्मानंद, २ ब्रह्मानंद, ३ सुरतानंद, ४ विद्यानंद आणि ५ शौचानंद,

पांच प्रकारच्या अभिज्ञा-१ निरिंद्रय श्रवण, २ अलौकिक प्रत्यक्ष, ३ पूर्वजन्माचें ज्ञान, ४ दुसर्‍याच्या चित्ताचें ज्ञान आणि ५ जादूविद्येसारखे प्रयोग करण्याची शक्ति, अशा पांच प्रकारच्या अभिज्ञा बौद्धांनीं मानिल्या आहेत. (गुरुदत्त योग)

पांच प्रकारचें कर्म-१ कायिक, २ वाचिक, ३ मानसिक, ४ कृत व ५ अकृत. (वेदांत विचार दर्शन)

पांच प्रकार (अनुभवांचे)- १ पाहणें, २ वास घेणें, ३ रस चाखणें, ४ स्पर्शणें व ५ ऐकणें. (अनुभवामृत-साररहस्य)

पांच प्रकारचीं कर्में-१ नित्य, २ नैमित्तिक, ३ काम्य, ४ प्रायश्चित्त व ५ निषिद्ध. (विचारचंद्रोदय दर्शन)

पांच प्रकार कल्पांचे (शास्त्रांचे)- १ नक्षत्रकल्प, २ वितानकल्प, ३ संहिताकल्प, ४ अङ्रिगरसकल्प व ५ शांतिकल्प.

नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयो संहिताविधिः ।

चतुर्थोऽङि‌‌गरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ॥ History of Dharmashastra VOL V. Part. II

पांच प्रकार गद्य काव्याचे-१ आख्यायिका, २ कथा, ३ खण्डकथा, ४ परिकथा व ५ कथानिका. (अग्निपुराण)

पांच प्रकारचे गुप्तहेर-१ कापटिक-कपटी शिष्य अथवा विद्यार्थी, २ उदास्थित-भ्रष्ट संन्यासी, ३ गृहपतिक-कफल्लक शेतकरी, ४ वैदेहिक-व्यापारांत दिवाळें निघालेला आणि ५ तापस-व्यवसाय करूं इच्छिणारा जटाधारी. (कौटिल्य १. १)

पांच प्रकार हेराचे-१ स्थानिक, २ अंतर्गत, ३ परिवर्तित, ४ शासनक्षम व ५ उर्वरित. या पांचहि प्रकारच्या हेरांचा राष्ट्रबळकटीस उपयोग असतो. (युद्धकला)

पांच प्रकारें द्रव्याचा विनियोग करावा-१ धर्म, २ यश, ३ अर्थ, ४ काम आणि ५ स्वजन, या पांच गोष्टींप्रीत्यर्थ द्रव्याचा विनियोग करणार्‍या पुरुषास इहपर आनंद मिळतो. (भागवत. ८-१९-३७)

पांच प्रकार धनुर्वेदाचे-१ वसिष्ठ धनुर्वेद, २ भरद्वाज धनुर्वेद, ३ विश्वामित्र धनुर्वेद, ४ उशनस धनुर्वेद आणि ५ जमदग्नि धनुर्वेद.

पांच धार्मिक कृत्यें इस्लामचीं-१ कलमा -’ ला इलाह मंत्राचे ’ पठण, २ नमाज-द्विवसांतून पांच वेळां प्रार्थना, ३ रोजा-रमजान महिन्यांत सूर्यास्तानंतर एकदा भोजन करणें, (या महिन्यांत कुराण पृथ्वीवर अवतीर्ण झालें.) ४ जकात-वार्षिक उत्पन्नाचा चाळीसावा हिस्सा दानधर्मांत व्यय आणि ५ हज अर्थात् ‌‍ मक्केची यात्र. (संस्कृतिकोश)

पांच धर्माधिकारी मुसलमान समाजाचे व त्यांचीं कार्यें-१ काझी-विवाह नोंदणी वगैरे, २ मुल्ला-मशीदीची व्यवस्था और्ध्वदेहिक वगैरे, ३ मौलवी-कायदा जाणणारा व उपदेशक, ४ खतीब-शुक्रवारीं व ईददिवशीं मशिदींत उपासना करणारा व ५ मुजावर-कनिष्ठ दर्जाचा अधिकारी मशिदीची व्यवस्था वगैरे (म. ज्ञा. को. वि. १८)

पांच प्रकारचे पेशीजाल (Tissues)- १ उपलेपक, २ मज्जा, ३ स्नायु, ४ संयोगी व ५ अस्थि, अशा पांच प्रकारच्या पेशीजालांनीं मानवशरीर बनलेलें असतें. (शारीरिक शिक्षण)

पंच प्रकार परमात्मशक्तीचे-१ चित् ‌‍, २ आनंद, ३ इच्छा, ४ ज्ञान आणि ५ क्रिया. (शैवागम)

पांच प्रकार पूजेचे-१ अभिगमन (सफाई निर्माल्यविसर्जन वगैरे) २ उपादान (पूजासामग्री-संग्रह), ३ योग (इष्ट देवतेचेंध्यान), ४ स्वाध्याय आणि ५ प्रत्यक्ष पूजा. (कल्याण साधनांक)

पांच प्रकारचें भस्म-१ विभूति, २ भसित, ३ भस्म, ४ क्षार व ५ रक्षा.

पांच प्रकार भाजीपाल्याचे-१ पालेभाजी-चुका, चाकवत इ., २ फळभाजी-भेंडी, गवार इ., ३ मूळभाजी-मुळा, गाजर इ., ४ खोड भाज्या-बटाटे, सुरण इ. आणि ५ फूल भाजी-केळफूल, कोबी ह्रदगा इत्यादि.

पांच प्रकार मनाचे-१ नास्तिक, २ रोगी-पापी, ३ अचेत-पोटभरू, ४ उलटें मन-व्याजावर निर्वाह करणारांचें आणि ५ शुद्ध मन-साधुसंतांचें.

पांच प्रकारचीं माणस-१ दगड-बेदर्दी, २ झाड-कुटुंबप्रिय, ३ पशुजतिप्रिय, ४ मनुष्य-देशप्रिय, व ५ संत-विश्वकल्याण. अशीं पांच प्रकारचीं माणसें जगांत असतात. (गुरुदेव मासिक)

पांच प्रकारचीं मात्रा वृत्तें-१ आर्या, २ गीति, ३ उपगीति, ४ उद्नीती आणि ५ आर्यागीती. (छंदःशास्त्र)

पांच प्रकार मंत्रांचे-१ त्वरित फलदायी, २ बीजमंत्र, ३ गुरूपदिष्ट मंत्र ४ सिद्धमंत्र व ५ आसूरीमंत्र (जारण मंत्र). (याज्ञवल्क्य-मासिक)

पांच प्रकारचे यज्ञ – (अ) १ द्रव्ययज्ञ, २ तपोयज्ञ, ३ योगयज्ञ, ४ वाग्यज्ञ आणि ५ ज्ञानयज्ञ. (भ. गी. ४-२८); (आ) १ अग्निहोत्र, ३ दर्शपूर्णमास. ३ चातुर्मास्य, ४ पशुयाग, व ५ सोमयाग.

पांच प्रकारचीं युद्धें-१ तंत्रयुद्ध, २ दंडयुद्ध, ३ पाषाणयुद्ध, ४ पाशयुद्ध आणि ५ क्षेपण युद्ध (फेकून मारण्याचें). (वसिष्ठ धनुर्वेद)

पांच प्रकारचे योग – (अ) १ मंत्रयोग, २ स्पर्शयोग, ३ भावयोग, ४ अभावयोग व ५ महायोग. (लिंग. अ. ५५); (आ) १ क्रियायोग, २ भक्तियोग, ३ हठयोग, ४ ज्ञानयोग व ५ राजयोग.

पंच प्रकारचें रासनृत्य-१ महारास, २ वसंतरास, ३ कुंजरास ४ उत्कलरास व ५ राखालरास.

पंच प्रकारांनीं रोगनिदान होतें-१ निदान, २ पूर्वरूप, ३ रूप, ४ उपशय आणि ५ संप्राप्ति. (माधवनिदान १-४)

संख्या ५

पंच प्रकार (ललित-लेखनाचे)- १ काव्य, २ नाटय, ३ कांदवरी. ४ लघुकथा व ५ लघुनिबंध. (साहित्याचा संसार)

पांच प्रकार लोकर्गातांचे-१ ओव्या, २ गवळन, ३ भारूड, ४ लळित व ५ गोंधळ. (महाराष्ट्र्राज्य परिचय)

पांच प्रकारचे वर्ष-१ चांद्र, २ सौर, ३ सायन, ४ नाक्षत्र व ५ बार्हस्पत्य. असें पांच प्रकारचें वर्ष कालगणनेंत मानलें आहे.

(धर्मसिंधु)

पांच प्रकार वेदांचे-१ विधि, २ मंत्र, ३ नामधेय, ४ निषेध आणि ५ अर्थवाद. (म. ज्ञा. को. वि. ५)

पांच प्रकार वेश्येचे-१ गणिका-गुणलुब्ध पण एकनिष्ठ, २ कंचनीधन घेऊन देह अर्पण करणारी, ३ रामजेणी-ईश्वरभजनी. तिची धर्मप्रवृत्ति पाहून विषयीजन तिला फसतात, ४ वेश्या-केवळ विषयाधीन व ५ कुलटा-अत्यंत अधम. (चंद्रकांत भाग २ रा)

पांच प्रकारचें वैर-१ सापत्नभाव, २ घर वगैरेंच्या योगें, ३ स्त्रीयोगें, ४ शिवीगाळ व ५ अपराध केल्यानें. असें पांच प्रकारचें वैर उत्पन्न होतें. तें इष्ट मार्गानें शमवावें.

सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजम् ‌‍ ।

वैरं पञ्चबिधं प्रोक्तं साधनैःप्रशमं नयेत ‌‍ ॥ (अग्नि. २४०. १९)

पांच प्रचारचें वैराग्य-१ त्रासवैराग्य, २ स्मशानवैराग्य, ३ प्रसूति-वैराग्य, ४ मैथुनवैराग्य आणि ५ शुद्धवैराग्य (सि. बो. ४०)

पांच प्रकारचे वैद्य अपूज्य-१ निंद्य वस्त्र अंगावर घेणारा, २ कठोर, ३ स्तब्ध असणारा, ४ गांवकामगार आणि ५ रोग्याकडे आपण होऊनच आलेला. अशा पांच वैद्यांकडून ते धन्वंतरीसारखे असले तरी औषध घेऊं नये.

कुचैलः कर्कशः स्तब्धो ग्रामणी स्वयमागतः ।

पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वंतरिसमा अपि (रा. नि.)

पांच प्रकारच्या वृत्ति-१ यथार्थज्ञान, २ विपरीतज्ञान, ३ शब्द-भ्रम, ४ निद्रा व ५ स्मृति-आठवण. ” प्रमाण-विपर्यय-विकल्प-निद्रा-स्मृतयः ” (पा. यो. १-६)

पांच प्रकार शास्त्रीय ग्रंथांचे – (संस्कृत वाङमय) १ सूत्र. २ वृत्ति, ३ भाष्य, ४ वार्तिक व ५ टीका. (व्याकरण महाभाष्य-प्रस्तावना खंड.)

पांच प्रकारची शुद्धि-१ सत्य, २ मनःशौच, ३ इंदियनिग्रह, ४ सर्वभूतदया आणि ५ पाण्यानें शुद्धि.

सत्यशौचं मनःशौचं शौचमिंद्रियनिग्रहः ।

सर्वभूते दयाशौचं जलशौचं च पंचमम ‌‍ ॥ (ग. पु.)

पांच प्रकार शैव-धर्माचे-१ तप, २ कर्म, ३ जप, ४ ध्यान व ५ ज्ञान. (शिव. पु. वा. संहिता अ ७)

पांच प्रकारच्या सख्या-१ सखी, २ नित्यसखी, ३ प्राणसखी, ४ प्रियसखी आणि ५ परमेष्ठ सखी. (कल्याण नारी अंक)

पांच प्रकारचे साक्षीदार-१ लेख, २ प्रत्यक्ष पाहिलेलें आठवणीनें सांगणारा, ३ सहजगत्या येऊन सांगणारा, ४ गुप्तपणें सांगणारा व ५ उलट बाजूचा पण अनुकूल सांगणारा.

लिखितः स्मारितश्चेव यद्दच्छाभिज्ञ एव च ।

गूढश्रोत्तरसाक्षी च साक्षी पंचविधः स्मृतः ॥ (ना. स्मृ.)

पांच प्रकारचे सगुण ध्याग-१ श्रीविष्णुध्यान, २ अग्निध्यान, ३ सूर्यध्यान, ४ भूध्यान व ५ पुरुषध्यान. (श्रीगुरुदत्तयोग)

पांच प्रकार संतांचे-१ भोगी, २ योगी, ३ रोगी, ४ रागी, व ५ त्यागी. (परमार्थपर व्याख्यानें)

पांच प्रकारची सृष्टि-१ खनिजसृष्टि, २ वनस्पतिसृष्टि, ३ प्राणिसृष्टि, ४ मनुष्यसृष्टि व ५ देवसृष्टि. अशी क्रमानें सृष्टीची उत्पत्ति झाली.

पांच प्रकारच्या सिद्धि-१ जन्म, २ औषधी, ३ मंत्र, ४ तप व ५ समाधि. (पां. योग.)

पांच प्रकार स्वप्रांचे-१ यथातथ्य, २ प्रतान (विस्तार), ३ चिंतास्वप्र, ४ विपरीत व ५ अव्यक्त (स्वप्राची अंधुक स्मृति).

पांच प्रमुख गाथा झरतुष्ट्र धर्माच्या-१ अहुनवद, २ उस्तवड, ३ स्पेनतोमर्द, ४ वोहुक्षत्र व ५ वहिशटोइस्ट (झेंदावस्ता)

पांच प्रमुख प्रकार प्राणायामाचे-१ सूर्यभेदन, २ उज्जयी, ३ सीत्कारी, ४ शीतली व ५ भस्त्रिका. (योगशास्त्र)

पांच प्रकारचें बल-१ आत्मबल, २ तपोबल, ३ बाहुबल, ४ धनबल व ५ ईशबल.

पांच प्रमुख शिष्य व्यासांचे-१ सुमंतु, २ वैशंपायन, ३ जैमिनि, ४ पैल व ५ शुकाचार्य (पुत्र व शिष्य). या पांच जणांना व्यासांनीं वेदविद्या पढविली. (म. भा. शांति. अ. ३२०)

पांच प्रकार सत्तेचे-१ धर्मसत्ता, २ जातिसत्ता, ३ राजसत्ता, ४ अर्थसत्ता आणि ५ लोकसत्ता. (भारतीय लोकसत्ता)

पांच प्रकार संन्यासदीक्षेचे-१ आश्रम, २ तीर्थ, ३ सरस्वती, ४ भारती व ५ परमहंस. (ह्रत्पद्मा)

पांच प्रकार साक्षात्कारी पुरुषांचे-१ रुपदशीं, २ तेजोदर्शी, ३ वर्णदर्शी, ४ नादश्रवा व ५ अमृतास्वादी.

(संत-स्वरूप साक्षात्कार मार्ग)

पांच प्रभास क्षेत्रें-१ आद्यप्रभास, २ वृद्धप्रभास, ३ जलप्रभास, ४ कृतस्मरप्रभास व ५ महाप्रभास. अशीं पांच प्रभासक्षेत्रें प्रभास खंडांत आहेत. (श्रीयुत-दिवाळी अंक)

पांच प्रकारचें ज्ञान-१ मतिज्ञान, २ श्रुतज्ञान, ३ अवधिज्ञान, ४ मनःपर्याय व ५ केवलज्ञान. (तत्त्वार्थ सूत्र अ १)

पांच प्रमुख आसनें (योगाचीं)- १ पद्मासन, २ स्वस्तिकासन, ३ भद्रासन, ४ वज्रासन आणि ५ वीरासन. योगशास्त्रांतील चौंर्‍यायशी आसनांतील हीं पांच आसनें मुख्य आहेत. (कल्याण योगांक)

पांच प्रमुख तत्त्वें (बौद्ध धर्माचीं)- १ प्रज्ञा, २ शील, ३ दया, ४ करुणा आणि ५ मैत्री.

पांच प्रमुख तत्त्वें (समर्थसंप्रदायाचीं-१ शुद्ध उपासना, २ विमलज्ञान, ३ वीतराग (वैंराग्य), ४ ब्राह्मण्यरक्षण आणि ५ शुद्ध कर्माचरण.

पांच प्रसंगीं खोटें बोलणें पाप नाहीं-१ थट्टेंत, २ पत्नीजवळ, ३ विवाहकालीं, ४ प्राणसंकटाचे वेळीं आणि ५ सर्वस्व लुबाडलें जात असतांना. (वसिष्ठस्मृति अ. १६) (म. भा. आदि. ८२-१६)

पांच प्रपंचांतील प्रमुख सुखें-१ निरोगी काया, २ द्रव्याची अनुकूलता, ३ पतिव्रता व मधुरभाषिणी स्त्री, ४ आज्ञांकित पुत्र व ५ धन देणारी विद्या.

पांच प्रतीकें (भारतीय संस्कृतीचीं)- १ दीप-ज्ञानाचें प्रतीक, २ कमळ-जन्मस्थान नव्हे पण कर्तृत्वाचें प्रतीक, ३ वटवृक्ष-औंदार्याचें प्रतीक, ४ स्वस्तिक-कल्याण व ५ ॐ ध्वनीचें उगमस्थान. हीं भारतीय संस्कृतीचीं पांच मुख्य प्रतीकें होत.

पांच फारशी महाकवि-१ खुस्त्रौ, २ फैजी, ३ सैनिक, २ धर्मगुरु, ३ वैद्य अथवा डॉक्टर, ४ विधिज्ञ आणि ५ व्यापारी, (Unto this Last)

पांच भक्तिमार्गांतले कांटे-१ जाति, २ विद्या, ३ मह्त्त्व, ४ रूप व ५ यौवन,

जातिर्विद्या महत्त्वं च रूपं यौवनमेव च ।

यत्नेन परिहर्तव्याः पंचैते भक्तिकंटकाः ॥ (सु)

पांच भक्तीचीम लक्षणें-१ निरपेक्षता, २ मनन, ३ शांति, ४ समता व ५ नर्वैरता.

निरपेक्षता आणि माझें मनन । शांति आणि समदर्शन ॥

पांचवें तें निर्वैर जाण । पांच लक्षणें हें मुख्यत्वें ॥ (ए. भा. अ. १४)

पांच भाग (वेदांचे)- १ मंत्रसंहिता, २ ब्राह्मण, ३ आरण्यक, ४ सूत्र व ५ अनुक्रमणि. या पांच भागांना मिळून श्रुति अशी संत्रा आहे. (कल्याण-बालकांक)

पांच मराठेशाहींतील प्रसिद्ध शाहीर-१ परशराम, २ होनाजी बाळा, ३ अनंत फंदी, ४ रामजोशी व ५ प्रभाकर.

पांच मराठी संतकवि व त्यांचे प्रासादिक ग्रंथ-२ श्रीज्ञानेश्वर-ज्ञानश्वरी २ नामदेव-अभंग गाथा, ३ एकनाथ-एकनाथी भागवत. ४ तुकाराम-अभंग गाथा, आणि ५ रामदास-दासबोध.

पांच मराठी संत कवयित्री-१ महदंबा किंवा महदाईसा, २ मुक्ताबाई, ३ जनाबाई, ४ बहिणाबाई, आणि ५ वेणाबाई.

पांच महान तत्त्वें (इस्लाम धर्माचीं)- १ कलमा (धर्मश्रद्ध), २ नमाज (प्रार्थना), ३ उपवास, ४ दानधर्म व ५ मक्केची यात्रा.

(इस्लाम आणि संस्कृति)

पांच मान प्राप्त होण्याचीं कारणें-१ धन, २ बंधुवर्ग, ३ वय, ४ कर्म आणि ५ विद्या, (मनु २-१३६)

पांच मानव जातीचे शत्रु-१ दारिद्र्य, २ अस्वच्छता, ३ रोगराई, ४ अज्ञान आणि ५ आळस.

पांच मानसिक तपे-१ मनाची प्रसन्नता, २ सौम्यता, ३ ईश्वराचें ध्यान, ४ मनोनिग्रह व ५ अन्तःकरणाची शुद्धि.

मनःप्रसादःसौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।

भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ (कल्याण नारी अंक)

पांच मानसिक दोष-१ विषाद मानणें, २ निर्दय विचार करणें, ३ व्यर्थ चिंता करणें, ४ मन स्वाधीन न ठेवतां भटकूं देणें, ब ५ अपवित्र विचार बाळगणें. (कल्याण साधनांक)

पांच मार्गांनीम सिद्धी प्रकट होतात-१ विशिष्ट जन्म, २ दिव्य औषधी, ३ भिन्न देवतांचे मन्त्र, ४ तपःसामर्थ्य व ५ समाधि (पा. योग ३-१)

पांच मूर्खलक्षणें-१ रस्त्यानें खात जाणें. २ हंसत हंसत बोलणें, ३ गेल्या गोष्टीचा शोक करणें, ४ आत्मप्रशंसा करणें व ५ दोघे बोलत असतील तेथें जाणें.

पांच यम (संयमन करावयाच्या गोष्टी)- १ अहिंसा, २ सत्य, ३ अस्तेय, ४ ब्रह्मचर्य आणि ५ अपरिग्रह. (यो. सू. २-३०)

हे पांच यम सार्वभौम महाद्रत म्हणजे सर्वांना व्यापून असणारे आचरणांत आणण्याचे नियम होत.

पांच यज्ञ (राजकर्तव्यें) शासनाचीं-१ सज्जनांचा परामर्ष, २ दुर्जनांना शासन, ३ न्याल्य मार्गानें कोशसंवर्धन, ४ प्रजारक्षण व ५ निःपक्षपाती न्यायदान.

पांच योगदोष-१ काम, २ क्रोध, ३ लोभ, ४ भय आणि ५ स्वप्र (म. भा. शांति ३-२४०)

पांच रत्नें (महाभारतान्तर्गत)- १ भगवदी़ता, २ विष्णुसहस्त्रनाम, ३ भीष्मस्तवराज, ४ अनुस्मृति आणि ५ गजेंद्रमोक्ष.

गीतासहस्त्रनामैव स्तवराजो ह्मनुस्मृतिः ।

गजेंद्रमोक्षणं चैव पंचरत्नानि भारते ॥ (सु.)

पांच लक्षणें सदगुरूंचीं-१ श्रोत्रिय (शास्त्रज्ञ), २ ब्रह्मनिष्ठ (अनुभवी), ३ शिष्यप्रवोधिनी (समर्थ), ४ कृपालुत्व आणि ५ पूर्ण शांति

(पु. दी.)

पांच लेखन गुण-१ अर्थानुक्रम, २ वाक्यसंगति, ३ परिपूर्णता, ४ माधुर्य आणि ५ गौख आणि निःसंदेहपणा (कौ. अधि. २ अ. १)

पांच लेखन दोष-१ कलाहीनपणा, २ विरोध. ३ पुनरुक्ति, ४ चुकीचा शब्दप्रयोग आणि ५ अक्षरांचा घोटाळा (कौ. अ. २ अ. ३१)

पांच लोक आणि त्यांच्य दिशा – (अ) सत्यलोक, २ वैंकुंठलोक, ३ कैलास, ४ आश्रय आणि ५ निराश्रय. (क. गी. २. २६) (आ) १ इंद्रलोक-पूर्वेस, २ यमलोक-दक्षिणेस, ३ वरुणलोक-पश्चिमेस, ४ धनदलोक (कुबेर)- उत्तरेस आणि ५ ब्रह्मलोक-ऊर्ध्व दिशा (म. भा. सभापर्व)

पांच वस्तु अति पवित्र होत-१ उच्छिष्ट-वासराचें उष्टें दूध, २ शिवनिर्माल्य-शंकराच्या मस्तकापासून निघालेली गंगा, ३ वमन-मधमाश्यांपासून उत्पन्न झालेला मध, ४ शवकर्पट-प्रेतचीवर म्हणजे किडे नष्ट होऊन उत्पन्न झालेलें रेशीभ व ५ काकविष्ठेपासून झालेला पिंपळ.

उच्छिष्टं शिवनिर्माल्यं वमनं शवकर्पटः ।

काकविष्ठासमुत्पन्नाः पञ्चैतेऽतिपवित्रकाः ॥ (सु.)

पांच वस्तु निद्रेसप्रयीं जवळ असाव्या-१ पादत्राण, २ काठी, ३ पाण्याचें तांब्याचें भांडें, ४ दिवा व ५ आगपेटी.

पांच वस्तु स्वर्गांत देखील दुर्मिळ-१ विद्या, २ उंच उंचा घरें, ३ केशर, ४ बर्फमय पाणी, व ५ द्राक्षें. पण या पांचहि वस्तु भूनंदनवन-काश्मीरमध्यें विपुल प्रमाणांत.

विद्या वेश्मानि तुङ्‌‍गानि कुकुमं सहिमं पयः ।

द्राक्षेति यत्र सामान्यमस्ति त्रिदिवदुर्लभम् ‌‍ ॥ (राजतरंगिणी)

पांच वनस्पति पापमोचक – (अ) १ सोमवल्ली, २ शमी, ३ आपटा, ४ तुळस (पांढरी व काळी) आणि ५ तीळ. (आ) १ तुळस, २ शमी, ३ आपटा, ४ गोरोचन व ५ तीळ. (निघंट शिरोमणि)

पांचावर शस्त्रप्रहार करूं नये-१ स्त्री, २ गाय, ३ ब्राह्मण, ४ ज्याचें अन्न खावें तो व ५ ज्याचा आपण आश्रय केला आहे तो. (म. भा. सभा. ४१-४३)

पांच वाणीचीं तपें-१ उद्धेग न करणारे, २ प्रिय, ३ हितकर, ४ यथार्थ भाषण आणि ५ स्वाध्याय.

पांच वाचिक दोष-१ अस्त्य भाषण, २ निंदा करणें, ३ मर्मीं लागेल असें बोलणें, ४ आत्मश्लाघा व ५ परदोषकथन.

पांच विद्यासंपादनाचे मार्ग-१ आस्था, २ जिज्ञासा, ३ शिस्त, ४ एकाग्रता आणि ५ तज्ज्ञसहवास.

पांच वैदिक संप्रदायाचे प्रमुख आचार्य-१ श्रीशंकराचार्य, २ श्रीरामानुजाचार्य, ३ श्रीवल्लभाचार्य, ४ श्रीनिंबार्काचार्य व ५ श्रीमध्वाचार्य. वैदिक धर्माला आलेलें मालिन्य नाहींसें करून धर्माची घडी नीट बसवून देणारे हे प्रमुख पांच आचार्य होत.

पांच वैश्याचे स्वाभाविक गुणधर्म-१ श्रद्धा, २ दान, ३ विचारा-प्रमाणें आचार, ४ वेदब्राह्मणांची सेवा आणि ५ धनसंग्रहासंबंधानें असमाधान. (भा. स्कंध ११. ३७. १८)

पांच शक्ति (शिवाच्या)- १ चित्शक्ति, २ आनंदशक्ति,, ३ इच्छाशक्ति, ४ ज्ञानशक्ति, व ५ क्रियाशक्ति, या पांच मुख्य शक्ति शैव मतांत मानल्या आहेत.

पांच शब्द औदार्यसूचक-१ वेदघोष, २ धनुष्याचा टणत्कार (शत्रूंचा संहार), ३ खा, ४ प्या व ५ उपभोग घ्या. असे पांच औदार्य सूचक शब्द कधीं नाहीसे झाले नाहींत, अशा प्रकारचें राजा दिलीपाचें राज्य होतें अशी कथा आहे.

पंचशब्दा न जीर्यन्ते खट्‌‍वांगस्य निवेशने ।

स्वाध्यायघोषो ज्याघोषो पिवताश्नीत खादत ॥ (सु)

पांच शारीरिक तपें-१ देव, गुरुजन आदि ज्ञानी पुरुषांचें पूजन, २ पवित्रता, ३ सरलता, ४ ब्रह्मचर्य आणि ५ अहिंसा.

पांच श्रेष्ठत्वदर्शक नारायणनामें-१ अग्निनारायण, २ वेदोनारायण, ३ व्यासोनारायण, ४ आपोनारायण व ५ सूर्यनारायण. (ऐति. गोष्टी भाग. ३ रा.)

पांच साधनें आत्मज्ञानाचीं-१ सद्‌‍गुरुप्राप्ति, २ सत्संग, ३ श्रवण, ४ मनन आणि ५ निदिध्यास (दा. बो)

पांच साधनें सिद्धीचीं-१ जन्म, २ औषश, ३ मंत्र, ४ तप व ५ समाधि (योगशास्त्र)

पांच सिद्धांत विरोधाभासात्मक व त्यांचा समन्वय (गीतोक्त)- १ ईश्वर सगुण कीं निर्गुण-तो गुणातीत, २ तो कर्ता कीं द्रष्टा-तो मूळप्रेरक, ३ ईश्वर अंतर्यामी कीं सर्वातीत-दोन्हीहि, ४ जगत् ‌‍ सत्य का असत्य-तें क्षणभंगुर आणि ५ विदेहमुक्ति कीं क्रममुक्ति-जीवन्मुक्ति. (भ. गी. साक्षात्कारदर्शन)

पांच श्रेष्ठ वेदान्ती-१ याज्ञवल्क्य, २ आरुणि, ३ शांडिल्य, ४ दध्यच आणि ५ सनत्कुमार.

पांच सन्मान स्थानें-१ धन, २ बंधु, ३ अवस्था, ४ कर्म व ५ विद्वत्ता. यांत उत्तरोत्तर प्रशस्त. (कल्याण मासिक)

पांच स्कंध (भाग) ज्योतिषाचे-१ सिद्धांत, २ होरा, ३ संहिता, ४ स्वर व ५ सामुद्रिक. (तत्त्व-निज-विवेक)

पांच हिंदी संत कवि-१ कबीर, २ जायसी, ३ सूरदास, ४ तुलसीदास व ५ मीराबाई.

पांच हेतु ज्योतिर्गणिताचा विचार करतांना जाणावेत-१ चक्षु, २ शास्त्र, ३ जल. ४ लिखाण व ५ प्रत्यक्ष गणित.

चक्षुःशास्त्रं, जलं लेख्यं गणितं बुद्धिसत्तमाः ।

पञ्चेते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्गणितविचिन्तने ॥ (वायु. पु.)

पांच हेतु (विवाहाचे)- १ संयम, २ कुलरक्षण, ३ सुप्रजोत्पादन, ४ प्रेम आणि ऐक्य व ५ भगवद्भाव.

पांच क्षुद्र सिद्धि-१ त्रिकालज्ञान, २ अद्वंद्वता-शीत, उष्ण, सुखदूःख या द्वंद्वाच्या आधीन न होणें, ३ परचित्त ज्ञान, ४ भूत प्रतिकार (अग्नि, वायु, विष वगैरेंची बाधा न होणें) आणि ५ अपराजय.

पांच जण आनुवंशिक वीर होत-१ बलराम, २ श्रीकृष्ण, ३ ३ प्रद्युम्न, ४ सांब व ५ अनिरुद्ध,

संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च ।

अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्तिताः ॥ (वायु. पु.)

पांचजणांना कन्या देऊं नये-१ मूढ, २ विरक्त, ३ स्वतःला फार मोठे समजणारा, ४ रोगी आणि ५ उद्धट.

मूढाय च विरक्ताय आत्मसंभाविताय च ।

आतुराय प्रमत्ताय कन्यादांन न कारयेत् ‌‍ ॥ (स्कंद, माहेश्वर खंड)

पांचजण अवश्यमेव पोष्य-१ अतिथि, २ बालक, ३ पत्नी, ४ जननी आणि ५ जनक.

अतिथिर्बालकः पत्नी जननी जनकस्तथा ।

पञ्चैते गृहिणः पोष्या इतरे च स्वशक्तितः ॥ (सु.)

पांचजण यथानुशक्ति पोष्य-१ मोठीं मुलें, २ बाप, ३ नातू, ४ भाऊ आणि ५ भाचा.

बालाः पिता च दौहित्रो भ्राता च भगिनीसुतः ।

एतेऽवश्यं पालनीयाः प्रयत्नेन स्वशक्तितः ॥ (सु.)

पांचजण कर्मचांडाल होत-१ नास्तिक, २ पिशुन, ३ कृतघ्न, ४ दीर्घद्वेषी आणि ५ अधर्मजन्य संतति.

नास्तिकः पिशुनश्चैव कृतघ्नो दीर्घदोषकः ।

चत्वारः कर्मचांडाला जन्मतश्चापि पंचमः ॥ (व. स्मृति)

पांचजण कार्य उरकलें म्हणजे तृणवत् ‌‍ होतात-१ उपाध्याय, २ वैद्य, ३ ऋतुकालीन स्त्री, ४ सुईण आणि ५ दूती. हे पांचजण तें तें कार्य उरकलें म्हणजे तृणवत् ‌‍ होतात.

पांचजण गुरुसमान-१ पिता, २ माता, ३ अग्नि, ४ आत्मा आणि ५ आचार्य. (म. भा. वन. १२-२१४)

पांचजणांना तीर्थाचें फल मिळत नाहीं-१ श्रद्धाहीन, २ स्वभावमच पापमय आहे असा पापात्मा, ३ नास्तिक, ४ संदेहशील व ५ हेतुवादी.

अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ।

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थफलभागिनः ॥ (कृष्णा म. अ. २९)

पांचजण दुसर्‍यावर जगतात-१ वैद्य-रोग्यावर, २ दुकानदार-गिर्‍हाइकावर. ३ शहाणा-अजागळावर. ४ चोर-गाफिलावर आणि ५ भिक्षुक-गृहस्थावर. (पंचतत्र)

पंचजणांना निद्रा येत नाहीं-१ बलवानानें दांत धरलेला. २ दुर्बल आणि साधनहीण, ३ सर्वस्व गमावून बसलेला, ४ विषयलंपट व ५ चोर. (म. भा. उद्योग ३३-१३)

पांचजण नित्य स्मरणीय-१ जननी, २ जनक, ३ विद्यादाता, ४ राष्टृ आणि ५ धर्माचा उपदेशक.

जननी जन्मदाता च सुविद्यां प्रददाति यः ।

राष्ट्रं धर्मोपदेष्टा च पञ्चक संततं स्मरेत् ‌‍ ॥ (सु.)

पांचजण पंक्तिपावन होत-१ विकलांग नसलेला, २ विनयी, ३ योगी, ४ सकलशास्त्र्ज्ञ व ५ फिरता साधु.

षडङ्‌गी विनय़ी योगी सर्वतन्त्रस्तथैव च ।

यायावरश्च पञ्चैते विज्ञेयाः पंक्तिपावनाः ॥ (वायु. पु.)

पांचजण पचनशक्ति श्रेष्ठ असलेले-१ अगस्ति, २ कुंभकर्ण, ३ शनि, ४ वनवानल आणि ५ वृकोदर.

अगस्तिं कुंभकर्णं च शनिं च वडवानलम् ‌‍ ।

आहारपरिपाकार्थं स्मरामि च वृकोदरम ‌‍ ॥ (यो. र. भाग १)

पांचजण पित्यासमान-१ जन्मदाता, २ उपनयनकर्ता, ३ विद्या देणारा, ४ अन्नदाता आणि ५ भयत्राता.

जनिता चोपनीता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति ।

अन्नदाता भयत्राता च पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥ (वृ. चा ४. ९)

पांच चणांना विद्या प्राप्त होत नाहीं-१ रागीट, २ दुराग्रही, ३ आळशी, ४ रोगी आणि ५ चंचल चित्त असलेला.

पञ्च विद्यां न गृह्लन्ति चंडास्तब्धा च ये नराः ।

अलसश्च सरोगश्च येषां च विस्मृतं मनः ॥ (नारदीय-पूर्वखंड)

पांचजणांवर विश्वासूं नये-१ जामात, २ कृष्णसर्प, ३ अग्नि, ४ दुर्जन व ५ भाचा.

जामातो कृष्णसर्पश्च पावको दुर्जनस्तथा ।

विश्वासो नैव कर्तव्यः पञ्चमो भगिनीसुतः ॥ (सु.)

पंचजण विद्वान ‌‍ असले तरी अपूज्य-१ चंचल, २ कठोर, ३ दुराग्रही, ४ निंद्य वस्त्र धारण करणारा आणि ५ आगंतुक.

अधीरः कर्कशः स्तब्धः कुचलः स्वयमागतः ।

पंच विप्रा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि ॥ (गरुड. आचारकांड)

पांचजण व्याधींचा परिहार करणारे-१ धन्वंतरी, २ बृकोदास, ३ काशीराज, ४ नकुल आणि ५ सह्देव, हे पांच व्याधींचा परिहार करणारे म्हणून सांगितले आहेत. (नेपाळी पंचांग)

पंचजण संगतीला वर्ज्य-१ गर्विष्ठ, २ मूर्ख, ३ रागीट, ४ अविचारी आणि ५ धर्माला सोडून वागणारा.

पांच संस्कृत महाकवि – (अ) १ कालिदास, ज २ भवभूति, ३ भारवि, ४ माघ व ५ हर्ष ; (आ) १ कालिदास, २ भवभूति, ३ दंडी, ४ वाण आणि ५ सुबंधु,

पांचजण सुखानें निद्रा करणारे-१ अगस्ति-अन्न चांगलें पचल्यामुळें, २ माधव-पुण्याचरणामुळें, ३ मुचकुंद-फार मेहनत झाल्यामुळें, ४ कपिल-ध्यानधारणेमुळें आणि ५ आस्तिक-दुष्टावरसुद्धां उपकार करणारा. निद्रासमयीं या पांचांचें स्मरण केल्यानें सुखानें निद्रा येते.

अगस्तिर्माधवश्चैव मुचकुंदो महामुनिः ।

कपिलो मुनिरस्तिकः पञ्चैते सुखशायिनः ॥ (गोभिल)

पांचजणांच्या स्मरणानें घोर संकटांचा नाश होतो-१ हर, २ हरि, ३ हरिश्रंद्र, ४ हनुमान् ‌‍ आणि ५ हलायुध, (माध्यं. आ. सूत्रावलि)

पांचजण जिवंत असून मृतवत् ‌‍ होत-१ दरिद्री, २ नित्यरोगी ३ मूर्ख, ४ सदा प्रवास करणारा, ५ आजन्म नोकरीवर निर्वाह करणारा.

जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च श्रूयन्ते किल भारते ।

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः ॥ (पंचतंत्र)

पांच जणांच्या स्मरणानें द्दष्टिदोष होत नाहीं-१ शर्याति, २ शर्यातिकन्या-सुकन्या, ३ च्यवनमहार्षि, ४ सोम व ५ अश्चिनीकुमार.

शर्यातिं च सुकन्यां च च्यवनं सोममाश्चिनौ ।

भोजनान्ते स्मरेन्नित्यं तस्य चक्षुर्न हींयते ॥ (सु.)

पांचाच्या स्मरणानें वेदपठणास प्रवृत्त व्हावें-१ गणेश, २ सरस्वती, ३ रवि, ४ शुक्र आणि ५ बृहस्पति.

गणनाथसरस्वतीरविशुक्रबृहस्पतीन् ‌‍ ।

पंचैतानि स्मरेन्नित्यं वेदवाणीप्रवृत्तये ॥ (प्रातःस्मरण)

पांच जणांच्या स्मरणानें विषबाधा होत नाहीं-१ कपिला, २ कालिया, ३ अनंत, ४ वासुकि व ५ तक्षक (माध्यं, आ. सूत्रावलि)

पांचजणांच्या प्रातः स्मरणानें सौभाग्यवर्धन होतें-१ उमा, २ उषा, ३ जानकी, ४ रसा आणि ५ गंगा (माध्यं. आ. सूत्रावलि)

पांचजणांना नांवानें संबोधूं नये-१ आत्मनाम, २ गुरु, ३ अतिकृपण मनुष्य, ४ ज्येष्ठपुत्र व ५ पत्नी. कल्याणेच्छु पुरुषानें या पांचांना नांवानें संबोधूं नये.

आत्मनाम गुरोर्गाम नामातिकृपणस्य च ।

श्रेयःकामो न गृह्लीयात् ‌‍ ज्येष्ठापत्यकलत्रयोः ॥ (सु.)

पांचजणांची पांच प्रकारची आसक्ति-१ हरिण-शब्द-ध्वनिलुब्ध झाल्यामुळें, २ हत्ती-स्पर्श-हत्तिणीवर आसक्त झाल्यामुळें, ३ पतंग-रूप-दिव्यावर मोहित झाल्यानें, ४ भ्रमर-रम-मधुररसावर आसक्त झाल्यामुळें आणि ५ मत्स्य-गंध-आमिषाला भूलून जाळ्यांत अडकल्यामुळें. असे हे पांच विषयांच्या आसक्तीनें नष्ट होतात.

” कुरंग-पातंग-पतंग-भृंग-मीना हताः पंचभिरेव पंच (गरुड. ६-३५)

पांच जणांडून प्रजेला भय असतें-१ अधिकारी वर्ग, २ चोर, ३ शत्रु ४ शासनाचे संबंधी लोक व ५ लोभी शासन मंडळ ” प्रजानां पञ्चधा भयम् ‌‍ ” (नीतिसार)

अंतःकरणपंचक-१ अंतःकरण, २ मन, ३ बुद्धि, ४ चित्त, व ५ अहंकार. (दा. बो. १७-८)

गाथापंचक-१ श्रीज्ञानदेव गाथा, २ श्रीनामदेव गाथा, ३ श्रीएकनाथ गाथा, ४ श्रीतुकाराम गाथा व ५ श्रीसंत गाथा.

गीतपंचक-१ वेणूगीत, २ गोपीगीत, ३ युगलगीत, ४ भ्रमरगीत व व ५ महिषीगीत. या भागवतांतील भक्तिरसानें भरलेल्या पांच गीतांस गीतपंचक अशी संज्ञा आहे.

दुष्टपंचक-१ वाणी दुष्ट असणें, २ क्रिया क्रूर असणें, ३ स्वाभाविक दुष्टता, ४ संसर्गदुष्टता आणि ५ शिळेंपाकें. यांना दुष्टपंचक म्हणतात. हीं वर्ज्य करावींत.

भावदुष्टं क्रियादुष्टं जातिदुष्टमिति त्रिधा ।

संसर्गं कालदुष्टं च वर्जयेत् ‌‍ दुष्टपंचकम् ‌‍ ॥ (द्वैतसिद्धान्तकेसरी)

देवतापंचक-१ अग्नि, २ वायु, ३ सूर्य, ४ चंद्र व ५ नक्षत्रें, (तैत्तिरीय उपनिषद)

नारीपंचक-१ गायत्री, २ भूति, ३ श्री, ४ धी आणि ५ जयन्ती. राष्ट्राराष्ट्रांतील युद्धामुळें स्त्रीपुरुषांना अपत्यांचा कंटाळा आल्यामुळें प्रजा झपाटयानें नाहींशी होत चालली. अखेर पांच स्त्रिया राहिल्या त्या. आपटेकृत अजरामर)

निदानपंचक-१ निदान, २ पूर्वरूप, ३ रूप, ४ उपशय आणि ५ संप्राप्ति. या पांच प्रकारांनीं रोगाचें ज्ञान होतें. (सार्थ माधवनिदान)

पुरुषपंचक-१ गौतम, २ कौशिक, ३ अगस्ति, ४ धाता आणि ५ शुक्त. राष्ट्राराष्ट्रांतील युद्धांमुळें स्त्रीपुरुषांना अपत्यांचा कंटाळा आला. अखेर पाच पुरुष राहिले ते. (आपटेकृत अजरामर)

पुष्पपंचक-१ चाफा, २ आंबा, ३ शमी, ४ कमळ व ५ कण्हेर. ’ चम्पकाम्रशमी पद्म करवीरं च पञ्चकम् ‌‌ । ’ (भविष्य मध्यम पर्व)

प्राणपंचक-१ प्राण, २ अपान, ३ व्यान, ४ उदान व ५ समान.

मघापंचक-१ मघा, २ पूर्वा, ३ उत्तरा, ४ हस्त व ५ चित्रा.

मलंपचक-१ मिथ्याज्ञान, २ अधर्म, ३ आसक्ति, ४ हेतु आणि ५ च्युति. हे पांच अंतःकरणाचे मल होत. (नकुलीश पाशुपतदर्शन)

मृगपंचक-१ मृग, २ आर्द्रा, ३ पुनर्वसु, ४ पुष्य व ५ आश्लेषा.

विषयपंचक-१ शब्द, २ स्पर्श, ३ रूप, ४ रस आणि ५ गंध.

प्रवाळपंचामृत-१ प्रबाळ, २ मोतीं, ३ शंख, ४ कवडी व ५ मोत्यांचा शिंपला. या पांचांना मिळून प्रवाळपंचामृत असें म्हणतात.

भागवत धर्माची पंचाध्यायी-एकादश स्कंधाच्या पहिल्या पांच अध्यायांना म्हणतात. यांत नारदानें वसुदेव-देवकीस सर्व भागवत धर्मरहस्य सांतितलें आहे. (भागवत ११-१ ते ५)

तो मार्ग दावावया पुरा, हांकारी स्त्री शुद्रा पंचाध्यायी ॥ (ए. भा. अ. २)

रासपंचाध्यायी-श्रीमत् ‌‍ भागवत दशमस्कंध अध्याय २९ ते ३३. या पांच अध्यायांत भागवतांतील सर्व भक्तिसर्वस्व व काव्यकौशल्य भरलेलें आहे. यास रासपंचाध्यायी असें म्हणतात.

एकनाथंपचायतन-१ एकाजनार्दन, २ रामाजनार्दन, ३ जनीजनार्दन ४ विठारेणुकानंदन आणि ५ दासोपंत.

कृष्णपंचायतन-१ बलराम, २ गरुड, ३ श्रीकृष्ण, ४ अर्जुन आणि ५ उद्धव.

गणेशपंचायतन-१ विष्णु, २ शिव, ३ गणेश, ४ सूर्य आणि ५ देवी.

” मध्ये गणपतिर्विष्णुशिवसूर्थांबिका ईशानादिक्रमेण. ” (धर्मसिंधु)

देवतापंचायतन-१ सूर्य (उग्र प्रकाश), २ चंद्र (सौम्य प्रकाश), ३ बायु (गति), ४ अग्नि (ताप) आणि ५ आप (शांति). (अथर्ववेद)

दत्तपंचायन-१ सूर्य, २ अनसूया, ३ दत्त, ४ अग्नि व ५ गणपति. असा पूजा प्रकार इंदापुरास (जि. पुणें) आहे. (स्वराज्य साप्ताहिक)

देवीपंचायतन-१ विष्णु, २ शिव, ३ देवी, ४ गणेश आणि ५ सूर्य.

बद्रीशपंचायतन-१ गणेश, २ कुबरे, ३ बद्रीनाथ, ४ लक्ष्मी व ५ नारनारायण.

रामपंचायतन – (अ) १ श्रीराम (जानकीसह), २ लक्ष्मण, ३ भरत, ४ शत्रुघ्र व ५ मारुती हे पांच मिळून रामपंचायतन होतें.

वारकरीपंचायतन-१ नामदेव, २ ज्ञानदेव, ३ तुकाराम, ४ एकनाथ व ५ निळोबा.

विष्णुपंचायतन-१ शिव, २ गणेश, ३ विष्णु, ४ सूर्य व ५ देवी.

शिवपंचायतन-१ विष्णु, २ सूर्य, ३ शिव, ४ गणेश व ५ देवी.

समर्थपंचायतन-१ श्रीसमर्थ, २ जयरामस्वामी वडगांवकर, ३ रंगनाथस्वामी निगडीकर, ४ केशवस्वामी भागानगरकर आणि ५ आनंदमूर्ति ब्रह्मनाळकर.

सूर्यपंचायतन-१ शिव, २ गणेश, ३ सूर्य, ४ विष्णु व ५ देवी.

श्रीज्ञानेश्वरपंचायतन-१ निवृत्ति. २ ज्ञानदेव, ३ सोपान, ४ मुक्ताबाई आणि ५ चांगदेव तथा चांगावटेश्वर.

श्रीशिवपंचस्थली (शिवाजीमहाराजांची)- १ जन्भभूमि-शिवनेरी, २ कार्यारंम-तोरणा, ३ बलिदान-घोडखिंड, ४ प्राणार्पण-सिंहगड आणि ५ समाधि-रायगड.

श्रीसमर्थपंचस्थली-१ जन्ममूमि-जांब, २ तपोभूमि-टाकळी, ३ कार्यभूमि-कृष्णातीर, ४ इष्ट देवता स्थापना स्थळ-चाफळ आणि ५ समाधि-सज्जनगड.

श्रीकृष्णचरित्रांतील लीलायुगुलपंचक-१ दोन पिता-वसुदेव, नंद ; २ दोन माता-देवकी, यशोदा ; ३ दोन भगिनी-सुमद्रा, द्रौपदी ; ४ दोन गुरु-श्रीदुर्वास, सांदीपनि आणि ५ दोन शिष्य-अर्जुन, उद्धव ; याखेरीज श्रीकृष्णांनीं निर्माण केलेले ग्रंथहि दोनच आहेत. गीता आणि भागवत.

पंच द्दष्टांत-१ शुक्तीवर रजतप्रतीति, २ दोरीवर सर्प प्रतीति, ३ स्थाणूमध्यें पुरुष प्रतीति, ४ आकाशामध्यें नीलता व ५ मरुभूमीवर जल प्रतीति (वि. चंद्रोदय दर्शन)

पंच द्रष्टे-१ गृत्समद, २ मेधावी, ३ कण्व, ४ वसिष्ठ व ५ भारद्वाज, या पंच द्रष्टयांनीं मंगलमूर्ति ब्रह्मणस्पति हें प्रतीक भारतीय संस्कृतीला प्रथम सादर केलें (रोहिणी सप्टेंबर १९५८)

पंचा प्राण (विनोदाचे)- १ शब्दा, २ कल्पना, ३ परिस्थिति, ४ प्रसंग व ५ अमय प्रभुत्व (हास्यकारण आणि मराठी सुखांतिका)

पंचविध प्रभुत्व-१ कुलप्रभृत्व, २ ज्ञानप्रभुत्व, ३ दानप्रभुत्व, ४ स्थान प्रभुत्व व ५ अमय प्रभुत्व (वस्तुरत्नकोश)

पांच कारणें वा प्रयोजने कर्माच्या उत्पत्तीचीं व फलाचीं-१ मन, २ वाचा, ३ देह, ४ इंद्रियें व ५ जीव, कर्माच्या उत्पत्तीचीं ही पांच कारणें होत. तींच कर्माचीं कारणें म्हणजे कर्माचीं प्रयोजनें अर्थात् ‌ फळें होत. (प्रसाद आक्टोबर १९६३)

पांच गुण बुद्धीचे-१ इष्टानिष्ट गोष्टींचा निर्णय करतां येणें, २ निश्वय, ३ समाधान, ४ निर्णय व ५ ज्ञान.

इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता ।

संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान्विदुः ॥ (म. भा. मोक्षधर्म)

पांच गोष्टी दीर्घकाल संध्या केल्यामुळें प्राप्त होणार्‍या-१ दीर्घायुष्य, २ प्रज्ञा, ३ यश, ४ कीर्ति व ५ ब्रह्मतेज (मनु) (मानवता पूर्ति साधन व संध्योपासना)

पांच गोष्टी पत्रव्यवहारांत महत्वाच्या-१ अचूकता, २ संपूर्ण आशय, ३ असंदिग्घता, ४ थोडक्यांत पण मुद्देसूद ५ सभ्यता. (Good Drafting)

पांच गोष्टींचें प्रकटीकरण (शिवनृत्याचें)- १ निर्मिति, २ स्थिति, ३ संहार, ४ तिरोधान व ५ अनुग्रह (कला आणि कलास्वाद.)

पांच गोष्टी शत्रूच्या बाबतींतहि निषिद्ध-१ युद्धाला उभा नसलेल्याचा बध, २ परस्त्रीवर हात टाकणें, ३ ब्रह्मवित्ताची लूट, ४ सरसाकट अपहार व ५ स्त्रियांची चोरी.

अयुद्धमानस्य वधः दारामर्षः कृतघ्नता ।

ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा ॥

स्त्रियामोषः पतिस्थानं दस्युष्वेतद्धि गर्हितम् ‌ (म. भा. शांति, अ. १३४) याप्रमाणें छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आचरण व तशीच राजाज्ञा होती असा इतिहास आहे.

पांच लक्षणें सभ्याचीं-१ सूक्ष्मद्दष्टी असलेला. २ पक्षपातरहित, ३ विचारी, ४ वक्तृत्व असलेले व ५ न्यायी.

सम्यास्तु विबुधैर्ज्ञेयय ये दिद्दक्षान्विता जनाः ।

मध्यस्थाः सावधानाश्च वाग्मिनो न्यायवेदिनः । (आदि भरत)

पांच प्रकार ग्रह संमेलनाचे-१ संमोह, २ समाज, ३ कोश, ४ सश्रिपाप व ५ समागम (वराहमिदिराचार्य-अष्टग्रहीचा आसूड)

पांच प्रकार प्रस्तावनेचे-१ आशीर्वादात्मक, २ अवतरणात्मक, ३ असंबद्ध. ४ अतिशयोक्त व ५ अतिविशाल. (खर्डेघाशी)

पांच प्रकार सुखान्तिकेचे (Comedy)- १ कल्पनारम्य, २ स्वभाव प्रधान, ३ प्रसंगनिष्ठ, ४ प्रहसनात्मक आणि ५ सुखदुःखान्तिका अथवा मिश्र मुखान्तिका. (हास्यकारण आणि मराठी सुखान्तिका)

पांच संपदा-१ ज्ञाति संपदा, २ भोग संपदा, ३ आरोग्य संपदाअ ४ शील संपदा व ५ द्दष्टि संपदा. (दीघनिकाय)

पांच सुखेच्छाकला-१ नम्रता, २ प्रियवादित्व, ३ धैर्य, ४ शांति व ५ वैराग्य या पांच कला सुखाखातर आहेत. (चा. चिं.)

पांच जण ब्रह्माचे भीतीनें कार्य प्रवण (वेदान्त)- १ वायु, २ सूर्य, ३ अग्नि, ४ इंद्र व ५ मृत्यु हे पांचही ब्रह्माच्या भीतीनें आपापलीं कामें करतात. (तैत्तिरीय उपनिषद् ‌).

 

 

 

 

कीर्तनकार, प्रवचनकार, भागवतकार, समाज प्रबोधनकार, एंड्रॉयड डेव्हलपर, ईबुक मेकर,

1 comment

Leave a Reply

*

two × 3 =