संख्या २ संख्या दोन sankhya 2 sankhya don

Uncategorized
Pocket

संख्या २ दोन don two sankhya

संख्या २

संख्या २

दोन (अठराही पुराणांतर्गत सारवचनें)-१ परोपकार हें पुण्य ब २ परपीडा हें पाप.

अष्ठादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ‌‍ ।

परोपकार : पुण्याय पापाय परपीडनम् ‌‍ ॥ (सु.)

दोन अयनें-१ दक्षिणायन आणि २ उत्तरायण. दक्षिणायनांत सूर्याची गति दक्षिणेकडे असते. आरंभ कर्कसंक्रातीपासून होतो. उत्तरायणांत सूर्याची गति उत्तरेस असते. आरंभ मकरसंक्रांतीपासून होतो. ’ अग्रिज्योंतिरह: शुक्ल: षण्मासा उत्तरायणम् ‌‍ ।’ (भ, गी. ८-२४)’ धुमो रात्रिस्तथा कृष्ण: षण्मासा: दक्षिणायनम् ‌‍ ।’ (भ, गी. ८-२५)

दोन अंगें (घर्माची) – (अ) १ तत्त्वज्ञान आणि २ आचार. (आ) (सार्वकालिक) १ अभ्युदय आणि २ निश्रेयस.

दोन अंगें मुक्तीचीं-२ त्रिविध दु : खनिवृत्ति व २ परमानंद प्राप्ति. (हरिपाठ रहस्य)

दोन अधिष्ठानें (रोगाचीं) १ शरीर आणि २ मन

दोन अधिष्ठानें (लक्ष्मीचीं)-१ चंद्र आणि २ कमल. (संस्कृतीचीं प्रतीकें)

दोन अवस्था – (अ) १ सुख आणि २ दु : ख ; (आ) १ पृर्वावस्था (वाल्य आणि तारूण्य) आणि २ उत्तरावस्था (प्रौढता आणि वार्धक्य).

दोन अवस्था (जीवाच्या)-१ साधनावस्था आणि २ सिद्धावस्था. (परमार्थ मार्ग)

दोन अवस्था ; जीवनाच्या-१ जीवन आणि २ मृत्यु.

दोन अवस्था विश्वाच्या-१ वज्र आणि २ मदन. (कुमार संभव)

दोन अश्विनीकुमार-अश्चिनी नांवाच्या अप्सरेचे दोन जुळे मुलगे. हे देवांचे वैद्य होते.

दोन अक्षरी मंत्र-” राम “,” शिव ” हे प्रत्येकी दोन अक्षरांचे मंत्र काशीक्षेत्रांत तारक होतात.

दोन आदर्श भक्तश्रेष्ठ-१ हनुमान् ‌ आणि २ अर्जुन. यांनीं राष्ट्र-कार्यार्थ आपलें जीवित अर्पण केलें.

दोन आदिकारणभूत तत्त्वें सृष्टीचीं-१ शिव आणि २ शक्ति किंवा १ पुरुष आणि २ प्रकृति.

दोन आद्य शाहीर भारतांतले-१ कुश आणि २ लव. हे श्रीरामाचे पुत्र व वाल्मिकीचे शिष्यवर. हे रामायण गीत ऋषिसमुदाय, यज्ञमंडप, अथवा राजमार्ग यांवर बहुजनमनोद्दीपनार्थ कोठेंहि गाऊन दाखवीत असत. (आर्या-रामायण वा. रा. ७-९३-५)

दोन ईश्वरी देणग्या (मानवाला)-१ स्मृति, आणि २ विस्मृति. (समग्र सावरकर वाडमय.)

दोन उपाय चित्त नाशाचे-१ योग आणि २ ज्ञान ” द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव । “. (योगवासिष्ठ)

दोन उपासना-१ सगुणोपासना आणि २ निर्गुणोपासना.

दोन कारणास्तव परान्नभोजन विहित आहे-१ परस्पर प्रेम असलें तर व २ उपासमार होत असेल तर. (म. भा. उद्योग ९१-२५)

दोन कारणें कार्योत्पत्तीस आवश्यक (अध्यात्म)-१ निमित्त कारण आणि २ उपादान कारण. द्विकारणात्मकं सर्वकार्ये ।

(वेदान्तसार)

दोन गुण संस्कारांचे-१ गुणांची निर्मिति व २ दोषांचे निराकरण. (तंत्रवार्तिक)

दोन गुप्त गंगा-१ गयेची फलगु व २ प्रयागची सरस्वती या दोन गुप्त गंगा होत.

दोन गोष्टी आजन्म संपादणेच्या-१ विद्या आणि २ धन. ” अजरामरवत् ‌‍ प्राज्ञ : विद्यामर्थे च साधयेत् ‌ । (म. भा.)

दोन गोष्टींत भीड धरूं नये-१ आहार, (भोजन) आणि २ व्यवहार. ” आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज : सुखीभवेत ‌‍ । ” (सु.)

दोन गोष्टींनी मानवाचा नाश होतो-१ चिता आणि २ चिंता.

दोन गोष्टी रोधतां येत नाहीं-ईप्सितार्थ मिळविण्याचा द्दढनिश्चय करणारें मन आणि २ उताराकडे वाहणारा जलप्रवाह. (कुमार संभव)

दोन गोष्टींत संयम आवश्यक-१ जिव्हेंद्रिय आणि २ जननेंद्रिय. (गुरुचरित्र कलिप्रभाव)

दोन चाकें संसाररथाचीं-१ स्त्री आणि २ पुरुष.

दोन गोष्टी स्वर्गसुखापेक्षां अधिक होत-१ जननी आणि २ जन्मभूमि.

नेयं स्वर्णपुरी लङ्रका रोचते मम लक्ष्मण ।

जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ॥ (सु.)

दोन गोष्टी स्थिर (चिरंतन राहणार्‍या)-१ धर्म आणि २ कीर्ति.

अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरे धनयौवने ।

अस्थिरा : पुत्रदाराश्च धर्मकीर्तिद्वयं स्थिरम् ‌‍ ॥ (सु.)

दोन गोष्टी परत जोडतां येत नाहींत-१ फुटलें मोतीं आणि २ तुटलें मन. ’ सोनें अथवा हस्तचरण । मोडिल्या सांधिती विचक्षण । फुटलें मोतीम तुटलें मन । सांधूं न शके विधाता ।’ (मुक्तेश्वर म. भा. अ. १८)

दोन गोष्टींत जन्माची सफलता-१ अनायासानें मरण व २ विना दैन्यानें जीवन. ” अनायासेन मरणं विना दैन्येन जीवनम् ‌‍ । ”

(स.)

दोन गोष्टींमुळें तीन आपत्ति ओढवतात-१ अपूज्यांची पूजा आणि २ पूज्यांची अवहेलना या दोन गोष्टी जेथें होतात तेथें १ दुर्भिक्ष, २ मरण आणि ३ भय या तीन आपत्ति ओढवतात.

अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पूज्यानां तु विमानना ।

त्रीणि तत्र प्रवर्तन्ते दुर्मिक्षं मरणं भयम् ‌‍ ॥ (सु.)

दोन गोष्टी क्षणभंगुर-१ तारुण्य आणि २ धन.

दोन ग्रहणें-१ चंद्रग्रहण आणि २ सूर्यग्रहण.

दोन चिकित्सा-१ मानसचिकित्सा आणि २ औषधी चिकित्सा.

दोन चैतन्यें-१ जीव चैतन्य आणि २ ब्रह्मचैतन्य.

दोन तत्त्वें अनादि-१ प्रकृति आणि २ पुरुष. ” प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्धयनादी उभावपि । ” (भ. गी. १३-१९)

दोन दोष (चित्ताचे)-१ रजोगुण व २ तमोगुण हे चित्ताचे दोन दोष. ’ रजस्तमश्च मनसो द्वौ दोषौ समुदीरितौ ।’ (वाग्मट)

दोन द्रव्याचे अतिक्रम अथवा दुरुपयोग-१ कुपात्रीं दान करणें व २ सत्पात्रीं दान न करणें ; हे दोन संपादन केलेल्या द्वव्याचे अतिक्रम होत.

लब्धानामपि वित्तनां बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ ।

अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ‌‍ ॥

(म. भा. शांति २७-३१)

दोन देवर्षि-१ नारद व २ पर्वत.

दोन द्वारपाल (श्रीविष्णूचे)-१ जय आणि २ विजय.

दोन धर्म – (अ) १ विश्वधर्म व २ व्यवहारधर्म ; (आ) १ सामान्य धर्म आणि २ विशेष धर्म.

दोन धर्म मनाचे-१ वासना आणि २ विचार. (नासदीय सूक्त भाष्य उत्तरार्ध)

दोन धर्मधुरंधर-१ भीष्म आणि २ श्रीकृष्ण.

दोन धनें-१ दैवधन (उपासना आणि कर्म) आणि २ मनुष्यधन (भूमि, पशु आणि सुवर्ण).

दोन धरुव-१ उत्तर ध्रुव, २ दक्षिण ध्रुव.

दोन नर-१ अर्जुन आणि २ अश्व.

दोन नृत्यें-१ ताण्डव (शिव-नृत्य) आणि २ लास्य (पार्वती-नृत्य) असे दोन प्रकार.

दोन पक्ष-१ शुक्ल पक्ष आणि २ कृष्ण पक्ष. पक्ष म्हणजे पंधरवडा. अमावास्येपासून पौर्णिमेपर्येत शुक्ल पक्ष व पौर्णिमेपासून अमावास्येपर्येतचा कृष्ण पक्ष.

दोन परम-सूक्ष्म तत्त्वें-१ चेतन आणि २ अचेतन (बृहस्पति तत्त्व श्लोक ६)

१. दोन पापपुण्याचे साक्षीदार-१ माणसाचा आत्मा व २ परमेश्वर.

२. पुराणकालीन पाकशास्त्र प्रवीण-१ राजा नळ-गोड पदार्थ (स्वादिष्ट उंची पदार्थोची पाकनिष्पत्ति) आणि २ भीम-तामस (तिखट मिठाचे पदार्थ) यावरून त्या त्या पाकप्रकारांना अनुक्रमें नळपाक आणि भीमपाक अशा संज्ञा मिळाल्या आहेत, (म. शब्दकोश)

३. दोन पुरुष-१ क्षर (विनाशी) आणि २ अक्षर (अविनाशी) या विश्रांत असे हे दोनच पुरुष आहेत. (म. गी. १५,१६)

४. दोन पुरुषोत्तम-१ मर्यादा पुरुषोत्तम-श्री रामचंद्र व २ पुराण पुरषोत्तम-श्रीकृष्ण.

५. दोन पुराणकालीन वार्ताहर-१ नारद व २ संजय.

६. दोन पुराणकालीन प्रतिज्ञा-१ कचप्रतिज्ञा आणि २ भीष्मप्रतिज्ञा.

७. दोन प्रकारचे अलंकार-१ शब्दालंकार आणि २ अर्थालंकार.

८. दोन प्रकारचे आचार-१ शास्त्रीय आचार आणि २ लौकिक आचार.

’ आचारो द्विविध: प्रोक्त: शास्त्रीयो लौकिकस्तथा ’

(देवी भाग. स्कंध ९ अ १-१६)

दोन प्रकार अवलोकनाचे-१ सिंहावलोकन-मागचें अनुसंधान ठेवून पुढें पाहणें व २ विहंगमाबलोकन-सूक्ष्म निरीक्षण.

दोन प्रकार (कर्माचे)-१ सकाम आणि २ निष्काम् ‌‍.

दोन प्रकार (सद्‌गुरुंचे)-१ ध्यायी-शास्त्र आणि अनुभूति यांनीं युक्त आणि २ तत्त्वबित् ‌-हा जन्मत : सिद्ध योगी असतो. ’ द्वैविघ्यं सद्‌गुरुणां च घ्यायितत्त्वविदाविति.’ (योगसंहिता)

दोन प्रकार (काव्याचे)-१ नारिकेलरस-काव्य-कठीन व २ द्राक्षा-रस काव्य-सगम.

दोन प्रकारचा काल महा कठीण-मध्यान्ह काल २ अंतकाल.

दोन प्रकारची कुंडली-१ शापित आणि २ अनुगृहीत (ज्योतिष)

दोन प्रकार गणिताचे-१ व्यक्त-अंकगणित व २ अव्यक्त-बीजगणित.

दोन प्रकार गुरूंचे – (अ) १ कारण गुरु आणि २ कार्यगुरु (नित्या-नंद चरित्र) (आ) दीक्षागुरु आणि २ शिक्षागुरु.

दोन प्रकार चोरांचे-१ उघड चोर व २ गुप्त म्हणजे वरून साव दिसणारा. ’ प्रकाशाश्चाप्रकाशाश्च द्विविधास्तस्करा: स्मृता:’ (स्मृतिचंद्रिका)

दोन प्रकार ग्रंथपरीक्षणाचे-१ अंतरंग परीक्षण आणि २ बहिरंग परीक्षण.

दोन प्रकारचे जन्म-१ दिव्या आणि २ पार्थिव (भ. गी. ४-९)

दोन प्रकार ज्योतिषाचे-१ फलज्योतिष व २ गणित ज्योतिष.

दोन प्रकारचे छंद-१ वैदिक आणि २ लौकिक (तत्त्व-निज-विवेक)

दोन प्रकारांनी र्धम साध्य आहे-१ द्वव्यरूपानें-यज्ञ वगैरेमुळें व २ देहानें-तीर्थयात्रा वगैरेमुळें. ’ धर्मश्व द्विविध: प्रोक्तो द्र्व्यदेहद्वयेन च’ । शिव. पु. अ १३)

दोन प्रकार (धर्माचे)-१ प्रवृत्तिपर आणि २ निवृत्तिपर. (म. भा. शांति २४०-६)

दोन प्रकार (ध्यानाचे)-१ सगुणध्यान व निर्गुणध्यान.

दोन प्रकार (नमस्काराचे) – (अ) १ भावनमस्कार व २ द्वव्य-नमस्कार ; (आ) १ व्यवहारनमस्कार व निश्रयनमस्कार (रत्न कंरडक)

दोन प्रकार प्रपंचाचे-१ विद्याप्रपंच आणि २ अविद्या प्रपंच. ” प्रपंचो द्विविध : ” (वेदांत शास्त्र)

दोन प्रकार प्रयत्नाचे-१ शास्त्रीय व २ अशास्त्रीय ” उच्छृंखलं शास्त्रियं चेति द्विविधं पौरुषं स्मृतम् ‌‍ ” (यो. वा. २-५-४)

दोन प्रकारची बुद्धि-१ संशयात्मिका आणि २ निश्चयात्मिका.

दोन प्रकारचे ब्रह्यचारी-१ उपकुर्वाणक (जो फिरून गृहस्थाश्रम स्वीकारतो असा) आणि २ नैष्ठिक ब्रह्मचारी (आजन्मपर्येतचा)

(दक्ष १-२)

दोन प्रकार भक्ताचे-१ सकाम भक्त आणि निष्काम भक्त.

दोन प्रकार भक्ताचे-१ ज्ञानपूर्व भक्ति व २ ज्ञानोत्तर भक्ति (वामन पंडित) (आ) १ गौणी भक्ति-ज्ञानपूर्व भक्ति अ २ पराभक्ति-ज्ञानोत्तर भक्ति. (ज्ञानेश्वरी गूढार्थदीपिका खंद ३)

दोन प्रकार भ्रमाचे-१ संवादीभ्रम-चांदी वाटून चांदी सांपडली तर आणि २ विसंवादीभ्रम-चांदी वाटून कथील सांपडलें तर (सावित्रीचरित्र)

दोन प्रकार मनाचे (अध्यात्म)-१ शुद्ध-वासनांची भेसळ नसलेले आणि २ अशुद्ध (ज्यांत काम व संकल्प असतात असें ” मनो हि द्विबिधं प्रोक्तं शुद्ध चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ‌‍ ॥ ” (अमृत बिंदु उपनिषद् ‌‍)

दोन प्रकार मौनाचे-१ आकारमौन (उच्चार न करतां खुणेनें व्यक्त करणें) आणि २ काष्ठमौन. (उच्चारहि नाहीं व खुणोनेंहि नाहीं असे.) (अमृतानुभव-ठीका)

दोन प्रकार मंत्रांचे-१ स्वयंभूमन्त्र आणि २ वरदमन्त्र – (वैदिक-सं. पुनर्घटना)

दोन प्रकारचे योगी-१ गुप्तयोगी व २ व्यक्तयोगी (श्रीरामकृष्ण वाक्सुधा)

दोन प्रकारचें विज्ञान-१ आलय विज्ञान-अहं असेम जें ज्ञान होतें त्यास म्हणतात अ प्रवृत्ति विज्ञान-इंद्रियांनीं होणारें (बौद्धदर्शन)

दोन प्रकारचा विनय-१ स्वाभाविक आणि २ कृत्रिम, ” द्विविधो विनय : स्वाभाविक : कृत्रिमश्च ” (कौटिल्य)

दोन प्रकारचे शौच-१ बाह्म शौच आणि २ आभ्यंतर शौच. हें दोन प्रकारचें शौच अथवा पावित्र्य. ” शौचं तु द्विविधं प्रोंक्तं बाह्ममाभ्यन्तरं तथा ” (शिवतत्त्वरत्नाकर ६-९), (द्क्षस्मृति)

दोन प्रकार श्रद्धेचे-१ प्रयोजिका व २ निश्चयात्मिका,

दोन प्रकार ज्ञानाचे – (अ) १ अनुभव व २ स्मृति-पुन : प्रत्यय. न्यायदर्शन) (आ) १ लौकिकज्ञान आणि व २ परमात्मज्ञान

(सुफीसंप्रदाय) (इ) १ शब्दज्ञान आणि २ अनुभवसिद्ध ज्ञान (देवी. भा.) (ई) यथार्थ ज्ञान आणि २ अयथार्थज्ञान (रर्क.)

दोन प्रज्ञा-१ स्थितप्रज्ञा व २ अस्थितप्रज्ञा.

दोन प्रवृत्ति-१ सत्प्रवृत्ति आणि २ असत्प्रवृत्ति. जगांत या दोन्ही सनातन आहेत.

दोन प्राणी भयंकर सदाची-१ हसणारा पुरुष आणि २ रडणारी स्त्री.

दोन प्रकारचे योग-१ साध्ययोग आणि २ साधनयोग (आ) संप्रज्ञातयोग आणि २ असंप्रज्ञातयोग. (योगशास्त्र)

दोन प्रकारचीं रूपें परमात्म्याचीं-१ विश्वात्मक आणि २ विश्वो-त्तीर्ण-निर्विकार स्थिति (श्रिशैवागम आणि ज्ञानेश्वर)

दोन प्रकार वेताळाचे-१ रुद्रवेताळ आणि २ अग्निवेताळ – (आग्या-वेताळ)-एक ग्राम दैवत. (गाजलेलीं दैवतें)

दोन प्रकार वैराग्याचे-१ ज्ञानवैराग्य आणि २ निर्वेदवैराग्य. अनुभवामृत-अमृतवाहिनिटीका

दोन प्रकारच्या व्याधी-१ दोषजन्यव्याधि आणि २ कर्मजन्य व्याधि-पूर्वकर्मानें प्राप्त झालेल्या.

दोन प्रकारची शरीरें-१ पार्थिव शरीर आणि २ मानस शरीर (रघु २-५७)

दोन प्रकारचे संत-१ कुटुंबसंत आणि २ समाजसंत (संतसाहित्य)

दोन प्रकारची संतति प्रजापतीची-१ देव आणि २ असुर. देव हे लहान आणि असुर हे ज्येष्ठ ’ दूया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च । ’ बृहदारण्यक १-३-१)

दोन प्रकारचा संन्यास-१ विविदिषा संन्यास व २ विद्धत् ‌‍ संन्यास.

दोन प्रकार समाधीचे-१ संप्रज्ञात अथवा सविकल्प समाधि आणि २ असंप्रज्ञात अथवा निर्विकल्प समाधि.

दोन प्रकार सिद्धींचे…. १ कल्पिता ब २ अकल्पिता. (योग शिखोप-निषत ‌‍)

दोन प्रकार शास्त्रचें-१ भौतिक आणि २ अभौतिक-मानसशास्त्र, अर्थशास्त्र इ.

दोन प्रकार संकेतांचे-१ श्रद्धाप्रधान (शास्त्राधारावरून ठरविलेले) आणि २ कल्पनाप्रधान. (कविप्रतिभाजनित).

दोन प्रकार संस्काराचे – (अ) १ श्रौत आणि २ स्मार्त (आ) ब्राह्म गर्भादान इ. व २ दैवी-पाकयज्ञ इ. ” द्विविधो हि संस्कारो ब्राह्मो दैवश्च ” (हारीत)

दोन प्रकारची सृष्टि-१ दैवी आणि २ आसुरी. ” द्वौ भूतसगौं लोकेऽस्मिन् ‌‍ दैव आसुर एव च ” (भ, गी. १६-६)

दोन प्रकार दास्याचे-१ कृपादास्य आणि २ मायादास्य. (गूढार्थ-चंद्रिका) (आ) १ दैवीदास्य व २ विदूषकीदास्य (नारदीय सूक्त भाष्य)

दोन प्रकारचे ज्ञान – (अ) १ जन्मसिद्ध आणि २ अनुभवसिद्ध ; (आ) १ शाव्दिक ज्ञान आणि २ अनुभवजन्य ज्ञान.

ज्ञांनं तु द्विविधं प्रोक्तं शाब्दिकं प्रथमं स्मृतम् ‌‍ ।

अनुभवाख्यं द्वितीयं तु ज्ञानं तद्‌‍दुर्लमं नृप ॥

(देवी भाग, षष्ठ स्कंध १५-५२)

दोन प्रकारच्या माणसांना सुखाचा लाभ होतो-१ आगामी संकटाची आगाऊ तरतूद करणारा आणि २ प्रसंगीं ज्याला युक्ति सुचते तो.

अनागतविधाता च प्रत्युपन्नमतिश्च य : ।

द्वावेव सुखमेघेते दीर्घसूत्री विनश्यति ॥

(म. भा. शांति १३७-१)

दोन प्रकारचे पुरुष जगांत विरळा-१ ज्यानें जें मागितलें त्यास तेंच देऊन टाकणारा आणि २ आपण स्वत : कोणापासून कांहींहि न मागणारा (कल्याण-उपनिषत् ‌‍ अंक).

दोन प्रकारचें वैर-१ स्वाभाविक आणि २ कृत्रिम. साप आणि मुंगूस, पाणी व अग्नि, देव आणि दानव, कुत्रा व मांजर, सिंह आणि हत्ती, सज्जन व दुर्जन हीं स्वाभाविक वैराचीं उदाहरणें (पंचतंत्र)

दोन प्रतिज्ञा (अर्जुनाच्या)-१ दैन्य न भाकणें ब २ युद्धांत पाठ न दाखविणें. ’ अर्जुनस्य प्रतिज्ञे द्वै न दिन्यं न पलायनम् ‌‍’ (सु.)

दोन प्रयत्न (व्याकरणशास्त्र)-१ आभ्यंतर प्रयत्न आणि २ बाह्म प्रयत्न. आभ्यंतर प्रयत्न-वर्णोच्चाराचे वेळी उच्चारस्थानाचे आंतील प्रयत्न (हा पांच प्रकारचा आहे) आणि बाह्म प्रयत्न-वर्णोच्चाराचे वेळीं जिव्हा तालु इत्यादि इंद्रियांच्या साह्यानें होणार (हा अकरा प्रकारचा आहे) ’ तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्  ’ (सि. कौ. १-१-९)

दोन प्रलय-१ नित्यप्रलय आणि २ महाप्रलय

दोन ब्रह्में – (१) शब्दव्रह्म आणि २ परब्रह. (आ) १ शब्दब्रह्म आणि २ अशब्दब्रह. घ्यान करण्याला योग्य अशीं दोन ब्रह्में ” द्वे ब्रह्माणी वेदितव्ये ” मैत्रायणीयापनिषद् ‌‍

दोन भक्तिसाधनें-१ नामस्मरण आणि २ कीर्तन.

दोन भाग्यवान माता – (अर्वाचीन कालीन) १ आंध्रराजा शातकर्णी याची मातोश्री गौतमीदेवी (१५ वे शतक) व २ छत्रपती शिवाजी महाराजांची मातोश्री जिजाबाई (१७ वे शतक) (पुण्यश्लोक छत्रपती शिवाजी महाराज)

दोन भाव मनाचे-१ संकल्प आणि २ विकल्प. (मणिकांचन)

दोन महामूर्ख-१ जुनें तेवढें चांगलें व नवीन सर्व त्याज्य म्हणून जुनें कवटाळणारा आणि २ जुनें सर्व वाईट व नवीन तेवढें चांगलें म्हणणारा (वर्नार्ड शाँ)

दोन मति-१ सुमति व २ कुमति.

दोन मनें-१ अंतर्मन व २ बहिर्मन. ’ चित्तंहि द्विविधम्’ (योगशास्त्र) (आ) १ जागृतींतील मन आणि २ मुषुप्तींतील मन ” द्विविघं हि मन:”

दोन मार्गदर्शक ऋषि – (मानष शरिरांतले) १ बोध-ज्ञान आणि २ प्रतिबोध-विज्ञान ” बोधप्रतिबोधौ ऋषी ” (अथर्ववेद कांड ५)

दोन मंत्री व गुप्तचर रावणाचे-१ शुक्त आणि २ सारण. (वा. रा. युद्ध-सर्ग २५-१४)

दोन मार्ग-१ अर्चिरादि मार्ग-प्रकाशाचा व २ धूमादिमार्ग-अंधाराचा मार्ग (वेदांत)

दोन मार्ग (जगांत आयु : क्रमणाचे)-१ सांख्य (संन्यास मार्ग) आणि २ योग (कर्ममार्ग) (गी. र. ६२५)

दोन मार्ग धर्मसाधनेचे-१ प्रवृत्तिमार्ग आणि २ निवृत्तिमार्ग. ’ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं धर्मसाधनम्’ (मोक्ष गीता ३-४)

दोन मार्ग साधिकाला मुक्ति देणारे-१ विहंगम मार्ग आणि २ पिपीलिका मार्ग. यांचे प्रवर्तक अनुक्रमें शुक व वामदेव होत.

शुकश्चा वामदेवश्च द्वे सृती देवनिर्मिते ।

शुको विहड्‌‍गम : प्रोक्तो वामदेव : पिपीलिका ॥

(बराहोपनिषद् ‌‍ अ ४)

दोन मीमांसा-१ पूर्व मीमांसा (कर्मकांड) आणि २ उत्तर-मीमांसा-वेदांतशास्त्र (ज्ञानकांड).

दोन मूलभूत तत्त्वें भारतीय तत्त्वज्ञानाचीं-१ मी-विचार करणारा व २ तूं-विचार्य वस्तु. (ब्रह्मसूत्र भाष्य प्रस्तावना)

दोन मंगलदायक शब्द-१ ॐ आणि २ अथ. हे दोन्ही शब्द ब्रह्मदेवाच्या कंठांतून प्रथम बाहेर आले म्हणून मंगलदायक गणले आहेत.

ॐ कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मण : पुरा ।

कंठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्मांगलिकाबुभौ ॥ (स्मृति)

दोन राष्ट्रीय गीतें (भारतीय)-१ वंदेमातरम् ‌‍– बंकिमचंद्र आणि २ जन गण मन (टागोर)

दोन लक्षणें दोघांची (मित्र-शत्रू)-१ उपकार-मित्रलक्षण व २ अपकार हें शत्रूचे लक्षण. ” उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ‌‍ ”

(वा. रा. किष्किंधा ८-२१)

दोन राष्ट्रीय महाकवि-१ व्यास आणि २ वाल्मीकि.

दोन रूपें ब्रह्माचीं-१ साकार आणि २ निराकार ” द्वे बाब ब्रह्मणो रूपे मूर्ते चैवामूर्ते च ” (वेदांतशास्त्र)

दोन लक्षणें (पदार्थाचीं)-१ तटस्थ लक्षण-पोषाख वगैरे म्हणजे बदलणारें आणि २ स्वरूप लक्षण-विद्या शील वगैरे-टिकणारें

(वेदान्त)

दोनवाद (अनादि)-१ भोगवाद आणि २ त्यागवाद (पुरुषार्थ-बोधिनी भ. गी.) (आ) १ प्रतिबिंबवाद व २ अवच्छेद वाद (विचार चंद्रोदय) (इ) १ सृष्टि-द्दष्टिवाद-सृष्टीवर ज्ञान अवलंबून आहे आणि २ द्दष्टि-सृष्टिबाद-द्दष्टीवरच सुष्टि अवलंबून आहे.

दोन विचारधारांचे प्रतीक असे दोन भारतीय खेळ-१ सोंगटया-दैववाद आणि २ बुद्धिवळें-प्रयत्नवाद (याकूबी संस्कृति कोश)

वादाचीं दोन प्रबल कारणें-१ कनक आणि ६ कांता. हीं कोणताहि विग्रह उत्पन्न होण्याचीं दोन मूल कारणें. ’कामिनी कनकं कार्ये कारणं विग्रहस्य वै’ (देवी भाग. चतुर्थ स्कंध १०-६)

दोन विद्या – (अ) १ परा विद्या-आत्मविद्या-ब्रह्म विद्या आणि २ अपर विद्या-ऋग्वेद. यजुर्वेद. सामवेद, अथर्ववेद आणि १ शिक्षा २ कल्प, ३ व्याकरण ४ निरुक्त, ५ छंद, व ६ ज्योतिष ही सहा वेदांगें. ” द्वे विद्ये वेदितव्ये ” (मुण्डक १-१. ४) (आ) १ शस्त्रविद्या व २ शास्त्रविद्या, ” विद्या शस्त्रस्य-शास्त्रस्य द्वे विद्ये प्रतिपत्तये ” (हितो.) (इ) १ बला आणि २ अतिबला. सर्व प्रकारच्या ज्ञानांचें उगमस्थान. अशा या देवनिर्मित दोन विद्या-बला आणि अतिबला विश्वामित्रानें श्रीरामास दिल्या. (वा. रा, बाल. सर्ग २२-१७)

दोन वैरी यथार्थ ज्ञानाचे-१ निंदा व २ स्तुति.

दोन वंश-१ जन्मवंश आणि २ विद्यावंश.

दोन शब्दांत दोन संस्कृति-१ श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त-पौरस्त्य आणि २ अद्ययावत् ‌‍– पाश्चात्य (सावरकर)

दोन विशेष (लाभ) संस्कारांचे-१ गुणांची निर्मिति व २ दोषोंचें निराकरण (तंत्रवार्तिक)

दोन शक्ति मायेच्या-१ आवरण-अधिष्ठानास झांकणारी आणि २ विक्षेप-विपरीत भासविणारी (हरिवरदा १८-४)

दोन शरीरें (रूपें) रुद्रदेवतेचीं-१ घोर शरीर आणि २ शिवशरीर (रुद्रार्थदीपिका)

दोन शाश्वत नेत्र (मानवाचे)-१ श्रुति-मंत्रात्मकवेद आणि २ स्मृति-वेदानुकूल-साहित्य. ” श्रुतिस्मृती उमे नेत्रे ’ (सु)

दोन संपत्ति-१ दैवी संपत्ति आणि २ आसुरी संपत्ति.

दोन साधनें दैवाला अनुकूल करून घेण्याचीं-१ प्रयत्न आणि २ प्रार्थना (विचार पोथी)

दोन साधनें ज्ञानाचीं-१ शास्त्राभ्यास व २ गुरुपदेश.

दोन खरे परदेशी-१ जीवन आणि २ झाडाचें पान (राजस्थानीं लोककथा)

दोनच खरे यात्रेकरू-१ सूर्य आणि २ चंद्र (भोज-लोककथा)

दोन्च खरे राजे-१ इंद्र आणि २ यम (भोज-लोककथा)

दोघेजण अंगीकारलेलें काम पूर्णतेस नेण्यास बद्धपरिकर होत –

१ राजा (राज्यशासनकर्ते) आणि २ बहुश्रुत ब्राह्मण. ’ द्वौ लोके घृतब्रतौ राजा च ब्राह्मणश्च बहुश्रुत:’ (गौतम धर्मसूत्रें ८-१)

दोघेजण दुर्मिळ-१ अप्रिय पण हितकर असें सांगणारा व २ तें ऐकून घेणारा. ’ अप्रियस्य च पथ्यस्य श्रोता वक्ता दुर्लभ:’ (वा. रा. अरण्य ३७-२)

दोघेजण जलसमाधि देण्यास योग्य – (अ) १ धनिक असून दान न देणारा आणि २ दरिद्रि असून तपस्या (कष्ट) न करणारा. द्वावम्भसि निवेष्टव्यौ गले बध्वा द्दढां शिलाम् ‌‍ ।

धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ‌‍ ॥

(म. भा. उद्योग ३३-६०)

दोघेजण जगमित्र-१ निंदक-पाप हरण करणारा व २ अतिथि-सद्रति मिळवून देणारा.

अतिथिश्चापवादी च द्वावेतौ विश्वबन्वव : ।

अपवादी हरेत्पापमतिथि : स्वर्गसंक्रम : ॥

(मार्कडेय पु.)

दोघेजण पराजित होत – (अ) १ कर्ज घेणारा आणि २ मुलीचा बापा. (भोज-लोककथा) (आ) १ लोभी गुरु आणि २ लालची चेला

(कबीर)

दोघेजण विपरीत कर्मामुळें फजित होतात-१ गृहस्थाश्रमी असून कर्तव्यपराड्‌‍मुख आणि २ भिक्षुक असून खटपटी.

अनारम्मो गृहस्थश्च कायवांश्रैव मिक्षुक : ।

उमौ तौ न विराजेते विपरीतेन वर्त्मना ॥

(रामगीता ९-७)

दोघेजण सूर्यमंडलाचा भेद करून जाणारे-१ समाधींत देह-त्याग करणारा योगी आणि २ घारातीर्थी मरण आलेला.

(म. भा. उद्योग ३३-६१)

द्विजिव्ह-१ सर्प आणि २ चहाडखोर.

द्वितत्त्ववाद-दोन परस्पर विरोघी तत्वांपासून जगांतील सर्व गोष्टींचा खुलासा करतां येतो असें प्रतिपादणारें मत.

द्विविधनिष्ठा-१ सांख्ययोग आणि २ कर्मयोग. या दोन निष्ठा म्हणजे अनुष्ठानतत्परतेचे मार्ग. (म. गी. ३-३)

द्विविध विश्व-१ जड-२ चेतन. १ पुरुष-२ प्रकृति, १ साकार-२ निराकार, १ स्थूल-२ सूक्ष्म, १ अचेतन-२ सचेतन. असें हें एकंदर विश्व द्विविध आहे.

द्वैत – (पंचमेदवाद) १ ब्रह्म व जीव २ जीव व जगत् ‌‍ ३ ब्रह्म व जगत् ‌‍ ४ जगांतील पदार्थ व ५ जीवाजीवांत मेद मानणारें मत.

द्वंद्व-जोडी-युग्म. दोन परस्पर विरुद्ध गोष्टी साहचर्यानें राहतात. अशीं अनेक द्वंदें या जगांत आहेत. उदा.-जड-चेतन,पुरुष-प्रकृति, देव-दैत्य, प्रपंच-पर्मार्थ, प्रकाश-अंधकार, राग-लोम. सुख-दु : ख शीत-उष्ण. धर्म-अधर्म. पुण्य-पाप. ज्ञान-अज्ञान, उत्पत्ति-लय, लाभ्म-हानि, जय-पराजय, निंदा-स्तुति, मान-अपमान, शत्रु-मित्र, सज्जन-दुर्जन, सत् ‌-असत्, आशा-निराशा, शाप-आशीवीद, प्रवृत्ति-निवृत्ति, त्याग-भोग. हिंसा-अहिंसा, दिवस-रात्र, प्रेम-द्वेष, हर्ष-शोक,नीति-अनीति, शुभ-अशुभ, सम-विषम, सगुण-निर्गुण, विधि-निषेध, नित्य-अनित्य, व्यष्टि-समष्टि, द्वैत-अद्वैत,विवेक-वैराग्य, जन्म-मरण, बंध-मोक्ष, आवड-नावड, उत्कांति-अपकांति, शिव-अशिब, मंगल-अमंगल, शरीर-आत्मा, जुनें-नवें, सनातनी-क्रांतिकारी, मृत्यु-जीवन, सापेक्ष-निरपेक्ष, स्त्री-पुरुष इ.

दोन गोष्टी अखंड चालणार्‍या – (अ) १ जनन आणि २ मरण ” पुनरपि जननं पुनरपि मरणं ” (शंकराचार्य स्तोत्र).(आ) १ काळ आणि २ सावकाराचे व्याज. (बिरबल)

दोन प्रकार वृक्षांचे-१ ज्ञानानें-ज्ञानवृद्ध आणि २ नुसतें वयानें-वयोवृद्ध.

दोन प्रकार वृक्षांचे-१ फूल न येतां फळ देणारे व २ फुलें व फळें देणारे.

अपुष्पा फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः ।

पुष्पिणः फलिनश्वैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ॥ (मनु. १-४७)

दोन प्रकारचें शौच-१ शुद्ध शौच व २ लौकिक शौच. ” शुद्धशौचं इतिज्ञेयं मृज्जलाम्यां तु लौकिकम् ‌ ” (मैत्रेयि. उ. २।८)

दोन प्रकार शिक्षकांचे-१ विद्वान् ‌ पण शिकविण्याची कला नसलेला व २ शिकविण्याची कला चांगली जाणणारा. या दोन्ही गुणांनी युक्त असा शिक्षक श्रेष्ठ होय.

श्लिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था संक्रातिरन्यस्य विशेषयुक्ता ।

यस्योमयं साधु स शिक्षकाणां धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव ॥ (मालविकाग्निमित्र १।१६)

दोन प्रकार संकेतांचे-१ पारिभाषिक व २ ईशनिर्मित. (न्यायकोश)

दोन प्रमुख हेतु विज्ञानाम्यासाचे-१ जिज्ञासा व २ व्यावहारिक लाभाची अपेक्षा. (विज्ञान इतिहास)

द्विविध कर्म – (अ) १ संचित व प्रारब्ध. (आ) १ दैव व पित्र्य ; (इ) प्रवृत्त व निवृत्त ; (ई) १ शुभ व २ अशुभ. (सं. को.)

दोघां चे पावित्र्य स्वयंसिद्ध-१ गंगाजल व २ अग्नि. ” तीर्थीदकं च वन्हिश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ” (भवभूति)

दोन मोठीं पातकें-१ दुष्ट मंत्री असलेला राजा (शासनाधिकारी) २ अशा अधिकार्‍याच्या आश्रयाला राहणे.

पातकानां समस्तानां द्वे परे तात पातके ।

एकं दुःसचिवो राजा द्वितीयं च तदाश्रयः ॥ (भोजप्रबन्ध)

कीर्तनकार, प्रवचनकार, भागवतकार, समाज प्रबोधनकार, एंड्रॉयड डेव्हलपर, ईबुक मेकर,

Leave a Reply

*

twenty − 14 =